Қазақ танымында қамшы жай ғана құрал емес, киесі бар, иесінің ниеті мен абыройын бірге ұстайтын нышан. «Қамшының киесі ұрады» деген сөздің түбінде бір ой жатыр: қамшыны бей-берекет қолдануға, аяқасты етуге болмайды. Сол себепті қамшыны төрге ілу, қастерлеп ұстау, жерге тастамау, босағаға аттатпау сияқты ұстанымдар қалыптасқан. Қамшы көбіне ер-азаматтың намысы, отбасының берекесі, елдің жосыны сақталатын белгі ретінде бағаланған.
Қамшыға қатысты «бата беру», «сыйға тарту», «аманат ету» дәстүрлері де оның қасиетті саналғанын аңғартады: мұндай бұйым тек материалдық зат емес, ұрпаққа қалатын рухани жүк және тарихи жадының бір бөлшегі.
Қамшы көшпелі өмірде бірнеше қабат мағынаға ие болды. Ең алдымен тәртіп пен тыйымның белгісі. Ел ішінде сөздің салмағы жүретін ортада қамшы кейде «артық кетпе», «жосыннан аспа» деген емеурін ретінде қабылданған. Ат үстіндегі өмірде қамшы ердің серігі, жолға шыққанда жанында жүретін қажет әрі символдық зат. Дәстүрлі ортада қамшы арқылы «сөз сұрау», «тоқтам айту», «дауды тоқтату» сияқты ишаралы қатынастар болған. Қамшыны тарту ету «сенің қадіріңе жеттім, өнеріңе/ерлігіңе разымын» деген құрметтің көрінісі. Яғни қамшы тұрмыстық қызметімен қатар, қазақтың әлеуметтік этикасын, ерлік кодын, құрмет мәдениетін танытатын зат.
Жоғарыдағы суреттегі қамшы Андас Омарақынұлына тән мұра. Андас — жазба және айтыс ақын, жазушы, тарихшы, фольклорист, ҚХР Мемлекеттік сыйлығының иегері. Қазақ, ағылшын, қытай тілдерінде жарық көрген 15 кітаптың авторы. Қытайда қазақ тілінде шығатын «Шыңжаң» газеті мен «Шыңжаң» халық баспасының іргетасын қалаушылардың бірі.
Андастың айтыскерлік өнерін айрықша айғақтайтын оқиға — 1974 жылы ҚХР-дың Шыңжаң Алтай аймағы, Қаба ауданының Болбадай жайлауында өткен Іле қазақ автономиялы облысының тұңғыш ақындар айтысы. Осы бәйгеде ол 25 ақынды жеңіп, бас жүлдені иеленеді.
Дәл сол жеңістен кейін оның суырып салма шеберлігіне, сөз қуатына тәнті болған жергілікті бір ақсақал осы қамшыны сыйға тартқан екен. Демек, бұл қамшы жай ғана тұрмыстық бұйым емес, ол айтыстағы жеңістің куәсі, өнерге берілген халықтық бағаның мөрі, ақынның абыройын айғақтайтын жәдігер және Андас тұлғасының өмір жолын нақтылап беретін заттай дерек.
Мұндай мұралар бір адамның ғана емес, тұтас қауымның мәдени жадын сақтайды: қамшының бойына өнердің рухы, елдің ықыласы, ақсақалдың батасы қатар қонады.
Ұлттық мұра өткеннің қалдығы емес, болашаққа апарар көпір. Андас Омарақынұлының қамшысы сияқты жәдігерлерді сақтау арқылы біз өнерді де, тарихты да «қағаздан» ғана емес, өмірдің өзінен қалған белгі ретінде танып, ұрпаққа түсіндіреміз. Сондықтан мұндай құндылықтарды қастерлеп сақтау, шығу тарихын хаттау, ұрпаққа мәнін түсіндіру, мүмкін болса, музейлік сипаттама жасап, дерекпен толықтыру ұлттық жауапкершілік.
Қамшының киесі ең алдымен, оны ұстаған елдің қасиетке құрметі. Ал қасиетті құрметтеген жұрттың рухы әлсіремейді.
Тарих талғарында [Мәтін] : (Тарихи зерттеулер, эссе, мақалалар) / А. Омарақын- Талдықорған : [б. ж.] , 2022.– 500 дана . – ISBN 978-601-7865-39-9, ISBN 978
https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=1657755&simple=true#
жалғасы бар…
