Taǵdyr tálkegimen tuǵan jerinen aiyrylyp, jat mekenge jetkizilgen halyqty qazaq dalasy jatsynǵan joq. Qaita qúshaǵyn ashyp, bir úzim nanyn bólisip, bauyryna basty. Sondyqtan búl keshen káris halqynyń qasiretti tarihyn ǵana emes, qazaq halqynyń keńdigi men meiirimin, adamdyq pen bauyrmaldyqtyń biik úlgisin aiǵaqtaidy.
Biz taǵylymy mol keshenge jurnalistik saparmen barǵanymyzda, eskertkish basyna arnaiy kelgen Qaratal audanynyń túrǵyny Viktor Ivanovichti kezdestirdik. Ol ata-baba ruhyna taǵzym etip qana qoimai, ótken tarihty tereń biletin kókiregi oyau azamat bolyp shyqty. Keshen basynda biz onymen zúlmat jyldardyń zary, jer audarylǵan halyqtardyń taǵdyry jáne qazaq júrtynyń bauyrmaldyǵy jaiynda oi bólistik.
– Búl eskertkish tek káris halqynyń ǵana emes, barsha Qazaqstan halqynyń ortaq tarihyn eske salatyn qasietti oryn. 1937 jyly bizdiń ata-babalarymyz tuǵan jerinen eriksiz kóshirilip, qazaq dalasyna jetkizildi. Ol kezde qazaq halqynyń ózi de auyr kezeńdi bastan ótkerip jatqan edi. Soǵan qaramastan, qazaqtar jer audarylyp kelgen júrtty jatsynbady, esigin ashty, nanyn bólisti, bauyryna basty. Búgingi beibit ómirimiz, úrpaǵymyzdyń osy jerde erkin ósip, bilim alyp, eńbek etip jatqany sol keńpeiil qazaq halqynyń arqasy. Sondyqtan biz úshin «Qazaq halqyna myń alǵys!» degen sóz jai ǵana atau emes, júrekten shyqqan shynaiy rizashylyq. Búl alǵys úrpaqtan úrpaqqa jalǵasa berui kerek, – dedi Viktor Ivanovich.

Tarihi derekterge súiensek, 1937 jyly stalindik quǵyn-súrgin sayasaty kezinde Qiyr SHyǵystaǵy kárister kúshtep jer audaryldy. Búl náubet 1937 jylǵy 21 tamyzda KSRO Halyq Komissarlary Keńesi men BKP(b) Ortalyq komitetiniń «Káris túrǵyndardy Qiyr SHyǵystan jer audaru turaly» qaulysynan keiin bastaldy. Qazaqstanǵa barlyǵy 90 eshelonmen 20 789 otbasy, shamamen 98 myń káris jetkizildi. Olar Ońtústik Qazaqstanǵa, Úshtóbege, Soltústik Qazaqstanǵa jáne ózge óńirlerge ornalastyryldy.
Qasiretti jyldary qazaq halqy jer audarylyp kelgen júrtty jatsynbai, bauyryna basty. Ashtyq pen joqshylyqqa qaramastan, qolyndaǵy nanyn bólisti. Sol adamdyq pen bauyrmaldyqtyń arqasynda kárister qazaq jerinde túraqtap, bilim alyp, eńbek etip, Qazaqstannyń teń qúqyly azamattaryna ainaldy.
Keshen jotanyń bauraiyndaǵy zirattyń irgesinen boi kótergen. Múnda máńgilik mekeni Qazaqstan topyraǵynan búiyrǵan káris azamattarynyń ruhy, deportatsiya jyldarynda japa shekken úrpaq taǵdyry jáne búgingi buynnyń babalaryn aman alyp qalǵan qazaq halqyna degen alǵysy toǵysqan. Sondyqtan búl oryn tútas bir taǵylymdy keshenge ainalǵan. Biz ony Qazaqstan men Koreya arasyndaǵy dostyqtyń, tarihi jadynyń jáne káris halqynyń qazaq júrtyna degen shynaiy rizashylyǵynyń qasietti belgisi retinde qabyldadyq.
Bastóbe auyldyq okruginiń bas mamany Irina TSoidyń aituynsha, búl qasietti orynǵa elimizdiń ár óńirinen ǵana emes, alys-jaqyn shetelden de kelushiler jii at basyn búrady. Sondyqtan auyldyq okrug túrǵyndary keshen aumaǵynyń tazalyǵy men kútimine erekshe mán berip, ony únemi retke keltirip otyrady. Múnda ata-baba ruhyna taǵzym etuge, tarihi jadyny jańǵyrtuǵa arnalǵan túrli eske alu sharalary da túraqty ótkizilip túrady eken.

Qaitar jolda Qaratal audandyq ólketanu muzeiine de arnaiy bas súqtyq. Muzei qorynda deportatsiya jyldaryna qatysty kóptegen qúndy jádiger saqtalǵan. Ásirese, bir zaldyń asharshylyq pen deportatsiya taqyrybyna arnaluy kóńilge erekshe áser qaldyrdy. Onda eriksiz jer audarylǵan káris azamattarynyń taǵdyryna qatysty derekter, arhivtik málimetter, fotosuretter men tarihi qújattar jinaqtalǵan.
Búl zaldy aralaǵan adam ótkenniń auyr shyndyǵyn únsiz sezinedi. Árbir suret, árbir derek tuǵan jerinen aiyrylyp, qazaq dalasynan pana tapqan halyqtyń qasireti men qairatyn qatar tanytady. Sonymen birge, búl ekspozitsiya qazaq halqynyń qiyn kezeńde ózge júrtqa kórsetken meiirimi men bauyrmaldyǵyn da aiqyn ańǵartady.

Keshegi qaiǵyly jyldar el jadynda auyr kezeń retinde tańbalanyp qaldy. Alaida sol zúlmattyń ishinde qazaq halqynyń keńpeiildiligi, adamdyq bolmysy men bauyrmaldyǵy airyqsha kórindi. Jer audarylyp kelgen júrtqa pana bolǵan qazaq dalasy últtar arasyndaǵy bereke-birliktiń, ózara qúrmet pen tatulyqtyń qasietti mekenine ainaldy. Búgingi úrpaq úshin búl tarih úmytylmas taǵylym, al qazaq halqyna aitylar alǵys máńgilik amanat bolyp qala beredi.
Qajet Andas
Bastóbe auyly,
Qaratal audany
Suretti túsirgen Sanat Bektúrǵanov
Derekkóz: «Jetisu» gazeti, №47, 30 sáuir, 2026.











