Redaktsiyalyq kirispe
«Qyzyljar shaiqasyna – 327 jyl» seriyasy ayasynda jaryq kórgen «Ainalaiyn, Atameken!» jinaǵy – Táuelsizdik jyldarynda tarihi Otanyna oralǵan qandas aqyn-jazushylardyń júrekjardy shyǵarmalaryn toptastyrǵan taǵylymdy eńbek. Búl jinaqta el men jerge degen saǵynysh, tuǵan topyraqqa degen súiispenshilik, azattyqtyń qadir-qasieti óleń men kórkemsóz arqyly órnektelgen.
Kitapqa engen tuyndylar – alysta júrip Atajúrtty ańsaǵan júrekterdiń shynaiy úni. Alaida jinaqtyń kólemine bailanysty ár qalamgerdiń tek úsh shyǵarmasy ǵana qamtylǵan bolatyn. Osy olqylyqtyń ornyn toltyru maqsatynda Qandas.kz saity «Ainalaiyn, Atameken!» jinaǵyna engen avtorlardyń shyǵarmashylyǵyn keńinen tanystyrudy jón kórdi.
Búl joly oqyrman nazaryna qandas aqyn, qalamger Janbolat Maǵazúly Bazarbai teginiń óleńderi men áńgimeleri úsynylyp otyr. Onyń shyǵarmalarynan tabiǵatqa súiispenshilik, adam janynyń iirimderi, úrpaqqa ónege, ǵylym men bilimge úndegen oilar aiqyn ańǵarylady. Aqynnyń tili – qarapaiym, oiy – tereń, aitary – ómirsheń.
Qandas.kz újymy qandas qalamgerlerdiń múrasyn nasihattaudy, olardyń shyǵarmashylyq álemin jan-jaqty tanytudy aldaǵy uaqytta da júieli túrde jalǵastyrady.
ADAM JANY TALASTA
Eki dúnie esigi,
Dáriger qana bilseńiz.
Bireu ketse pyr etip,
Úsheu keler shyr etip.
Mynau maqtap dárigerin,
Oń barmaǵyn shoshaitsa.
Anau dattap dárigerin,
Qarǵap, silep qosh aitar.
Dárigerlerde tynym joq,
Kúndiz-túni kezekpen.
Ap qalam dep janyńdy,
Táńir menen talasqan.
Qai jeńgeni alady,
Adam jany talasta.
Jan talasqan jan úshin,
Dárigerlerde ne kúná?
Bireu úshin kún keshken,
Dárigerlerim beikúná.
QAJETINE QOǴAMNYŃ
Kókke boiy úmtylyp,
Ekken shybyq jarady.
SHyǵypty ósip qúlpyryp,
Qúshaq jetpes alaby.
Kesip edi kerek bop,
Bútaǵyn otqa qalady.
Qaiyspas juan mársha bop,
Záulim úige jarady.
Sen de sondai zamannyń,
Kók órimi órlegen,
Aspanynda baqyttyń,
Qanatty keń sermegen.
Ósip-jetil, túziq bol,
Qajetine qoǵamnyń.
Qaiyspaityn qúrysh bol,
Márshasy bop zamannyń.
BALALARǴA KEŃES
Balalar, mal artynan ketemiz be,
Ǵylymǵa kóz jibermei ótemiz be?
Atamyz qazaq júrgen jol osy dep,
Kózińdi bir ashpai-aq ótemiz be?
Nadandyq jetken shyǵar atamyzǵa,
Aldanyp maldy arzanǵa satamyz ba?
Mal baǵu búdan bylai ǵylymmenen,
Eskermei ǵylymdy endi jatamyz ba?
Búl zaman qandai zaman – tolǵan zaman,
Qoldaryn kimde bolsa sozǵan zaman.
Osyndai zamanyńda jatpa qarap,
Oqy da, az da bolsa bilim alǵyn.
Ashyq qoi ǵylym joly – baram deseń,
Ǵylymnyń búlaǵynan qanam deseń.
Qoi demes, joldy bógep aldyńyzdan,
Meilinshe ǵylym gúlin alam deseń.
KÓKTEMDE
Qarlar erip, jylt-jylt etip,
Saimen qúldap sarqylar.
Kirge batqan, tozyǵy asqan
Aq kórpeden aiyrylar.
Jer oyanyp, qolyna alyp,
Bes qaruyn taǵynar.
Búrlep taldar, túlep ańdar,
Jibek shapan jamylar.
Ózen tasyp, arnadan asyp,
Ótkel bermei zar qylar.
Jainap dala, gúl bop qala,
Kóńilińdi jai qylar.
Qústar qaityp, ánin aityp,
Mekenine oralar.
Qúrt-qúmyrsqa jatyp qysta,
Úiqysynan oyanar.
Qoi qozylap, túie bozdap,
Qúlyn oinap jorǵalar.
Jyrtyp jerin, salyp egin,
Diqannan ter sorǵalar.
Gúldi terip, kóbelek quyp,
Balalar oinap máz bolar.
DOSQA KEŃES
Jar ústasań synnan ótkiz,
Ótkizbeseń jar bolmas.
Ótkizgende baiqap ótkiz,
Didaryna bolma mas.
Bai emes, mansapty emes,
Sánqoilyny jáne kesh.
Súlulyǵy óńinde emes,
Jan súluyn myqtap shesh.
Ińkár bolyp jan súieriń
Uyljyǵan beti emes,
Gúlden názik, baldan tátti
Ashyq ta adal júregi.
TEŃEULERIM
Janym deimin qymbatty,
Totydaiyn symbatty.
Oily júzdi janaryń
Bar syrymdy qymtapty.
Sáulem deimin jalyndy,
Janǵa jaily, jaǵymdy.
Bilseń mine júregim
Mahabbatqa malyndy.
Gúlim deimin jainaǵan,
Kóbelektei ainalam.
SHyrynyńa qúmartqan
Bal aradai aimalaim.
Búlbúl deimin sairaǵan,
Tańmen birge jainaǵan.
Qúmartamyn ánińe,
Keń aspanda samǵaǵan.
JALǴYZDYQ
Qylǵan isiń ónbegende,
Erik penen jigerdi
Qúm qylasyń, jalǵyzdyq.
Turalyqqa kelgende,
Janyńa erer jaqyn joq,
Súm qylasyń, jalǵyzdyq.
Is túskende basyńa,
Eshkim kelmei qasyńa,
Egilesiń, jalǵyzdyq.
Qyzyǵyna bireudiń,
SHyjyǵyna bireudiń
Jelpildeisiń, jalǵyzdyq.
Attap shyqsań úiińnen,
Art jaǵyńa qarailap,
Alańdaisyń, jalǵyzdyq.
Toi-tomalaq, jiynǵa
Jaqynyńmen jinalyp,
Medet bolar janyńda
Tuysyń joq, jalǵyzdyq.
Qansha bilgish bolsań da,
Kópten asqan ailaly,
Qoldaushyń joq – jalǵyzdyq.
MEKTEBIM
Oqytady mápeler,
Bilim berip mektebim.
Óz anamdai álpeshter,
Ústazym da kóp meniń.
Aluan nárse oqytady,
Kúnde birin jańalap.
Oi-sanamdy arttyryp,
Ajyratyp daralap.
Dáuir alǵa jeteler,
Netken shattyq ómirim.
Kúsh-quatym jetiler,
Qúrysh bolyp ón boiym.
KÓRGENIŃE KÓŃIL SAL
(Bir mysal)
Qanai bolǵan kórshi,
Núkeń menen jút jyly.
Bir ógiz ben tórt siyr,
Qolda baqqan sol jyly.
SHóbi taǵy bar edi,
Jazdai shapqan bir ózi.
Kók asaumen shóp tasyp,
Ánmen maya qalqytqan.
Qys jarymǵa shóp jetpei,
Mal aidaǵan dalaǵa.
Qarny toimai daladan,
Ashtan ábden jaraǵan.
Tamtyq qoimai tóbeden,
Júlqyp júrdi ógizi.
Soiyldaǵan Núkeńdi,
Kózben kórdi bir ózi.
Aidap kelip ógizin,
Kebek qoidy aldyna.
Bilmegen soń ógizi,
Jesin be ol baldy da?
Úiretuge ógizin,
Kebek qúidy auzyna.
Qúisa daǵy jemedi,
Ústinde tis kórmedi.
Dym qalmaǵan ógizde,
Ústińgi tis qaǵylyp.
Qaǵyp alǵan Núkeń dep,
Ketti endi aǵyzyp.
Qolyna soiyl aldy ǵoi,
Bai balamdy saldy ǵoi.
SHepti búzyp kirerdei,
Aibar shegip bardy ǵoi.
Kórdi Núkeń kelgenin,
Aiǵaiymen jelgenin.
Toqtatuǵa shara joq,
Túrip túrdy ol jeńin.
Soiyldasyp qaǵysty,
Ary-beri alysty.
Ne bolǵanyn bile almai,
El-júrt ań-tań qalysty.
Arashaǵa kóp kelip,
Ajyratyp alysty.
Mán-jaiynai úqtyryp,
Kúldirgen kóp qalysty.
Bireu kúlse mazaqtap,
Qúrbysy túr jarmas dep.
Bar siyrdy aidap kep,
Bireuler júr dáleldep.
Sonda baryp bildi ǵoi,
SHynyn kórip sendi ǵoi.
Bolmaitynyn siyrda,
Ústińgi tis kórdi ǵoi.
SHarua menen er jetip,
SHyqsa daǵy qyrmaǵa,
Bilmegen ol eskerip,
Bolmasyn tis siyrda.
Kórgenińe kóńil sal,
Kókiregińnen oryn sal.
Balalarǵa eskertken,
Bolsyn mynau bir mysal.
JYL QÚSTARY
Erlan men Erbol ekeui mektepten qaityp kele jatyp, tóbelerinen qiqulaǵan dauysty estip, ońtústikti betke alyp úshyp bara jatqan kóp tyrnalarǵa qarap:
«Arqan tart, kilem jai!» – dep aiǵailasyp edi, tyrnalar da múny bilgendei, birese qatarlasyp arqan tartqandai, birese toptalyp kilem jaiǵandai bolyp, kózderinen úzap bara jatty.
Tyrnalardy kóz kórimge deiin aiǵaimen úzatyp salǵan Erbol Erlannan:
– Búl qústar qaida barady? – dep súrady.
– Kúz boldy, endi búl qústar qys bolmaityn jyly jaqqa barady. Biz búlardy «jyl qústary» deimiz. Búdan basqa qarlyǵash, qaratorǵai, sarala, qońyralaqazdar, kókek, qarala torǵai, kókmoiyn úzaq t.b. siyaqty kúzde ketip, kóktemde qaita keletin qústardyń barlyǵy da «jyl qústary» bolady, – dep jauap berdi Erlan.
– Olar nelikten ketedi, osy jaqta-aq júre berse bolmai ma? – dedi Erbol tańdana.
– Búl jaqta qys bolǵanda jerdi qar basyp, ózender qatyp qalady. Qúrt-qúmyrsqa, shybyn-shirkeiler jer astyna kirip, qysqy úiqyǵa ketedi. Sonda búlar qaitip azyqtanbaq? Al búl jaqta qys bolǵanda, ystyq beldeude jainaǵan jaz bolyp túrady, olar áne, sonda tirshilik ete alady, – dedi Erlan túsindire sóilep.
– Olai bolsa, jyl qústarynyń búl jaqqa kóktemde qaita keluiniń qajeti ne, sol arada júre berse bolmai ma? – dedi Erbol asyǵa.
– Búl jaqta kún jylynyp, jaz shyqqanda, ystyq beldeude (ońtústikte) shyjyp túrǵan aptap ystyq bolady. Olar ystyqqa shydamai, myna qońyrjai beldeuge kelip tirshilik etedi, – dep túsindirdi Erlan.
Erbol endi túsingendei bolyp, «rasynda da jyl qústary aqyldy eken» dep kúbirledi. Aspanǵa qarady da:
– Sender shynynda da aqyldy qústar ekensińder, saparlaryń sátti bolsyn, keler kóktemge deiin qosh bolyńdar! – dep aiǵailap, qazdar ketken jaqqa úzaq qarady.
“Q-Andas” aqparattyq agenttigi
