
SOLTANGELDI QŪDAİNAZARŪLY
Täŋırberdınıŋ ekınşı ūly Qūdainazar batyr ataqty Täuke hannyŋ qolbasşylarynyŋ bırı.
Táńirberdiniń ekinshi úly Qúdainazar batyr ataqty Táuke hannyń qolbasshylarynyń biri. 1693 jyly Ǵaldan-Seren qazaq dalasyna qalyń qolmen basyp kirgende onymen birinshi ret betpe-bet kezdesken Qyzyljar shaiqasynda qyzy Kúlanda ekeui eldi qorǵap, jasanyp kelgen jaudyń aldyn tosyp, júz qaraly jigitpen birge erlikpen qaitys bolǵan. Qúdainazar qaitys bolǵannan kiein Toiyn anamyzdy Qúttymbettiń úly Eltai ásengerlikke alamyn dep amaza bermeidi. Sonymen Toiyn sheshemiz úsh úly Jolymbet, Esengeldi, Soltangeldini (úsh jetim dep te atalady) erip, bir túnde qaiyn júrty Saryúisin (dulattar) eline jol tartady. Qara kúzdiń kúni bir jaǵyna suyqqa tońypa, bir jaǵynan qaryndary ashyp, úldary qyńqyldar jylai beredi. Sonda Toiyn anamyz: «Ólmegen qúl altyn ayaqtan as ishedi» dep úsheuin júbatady. Olardyń kele jatqan habaryn esitgen Toiyn anamyzdyń tuychstary at alyp shyǵyp, joldan kútip alady. Sonymen Úsh jetim Talas, SHu ózenderiniń boiynda balalyq, jastyq shaǵyn ótkizedi.
Bir joly matai Qaiyp bi men dórtuyl Tóbet bi qún dauymen sary úisin edline barady.
Búl áńgime bylai bolady: Sary úisin eline jalshy bolyp júrgen qyzaidyń bir jigitine bai asau baitaldy úiretudi tapsyrady. Jazdai qysyr emip, shu asau baitaldyń ernine shúrai salyp, moinyna eki tizesin soǵatyn toqpaq bailap, arqasyna jalpyldaǵan qúrym kiiz bailap, úrkitip, sharshatyp, minuge keltiredi. Álgi baitaly minip auylǵa bettep kele jatqanda eski júrttaǵy qazyqqa qonyp otyrǵan qarǵa jap etip úshqanda, baital úrkip, úsitne jaba salǵan salma erbeń etip, baitaldyń ústine qonady. Baital móńkip, álgi jigit qalyń qorym tastyń ústine jyǵylyp, basy jarylyp óledi. Sonymen mataidlar Qaiyp bige sauyn aityp: «Sary úisinnen azamatymyzdyń qúnyn alyp bersin», – dep habarshy jiberedi. Matai jaǵy erdiń qúny júz jylqy degen sózinen tanbaidy. Al eki eldiń yantymaǵyn oilaǵan shapyrashty Jarylqap bi eki jaqtyń bir mámilege kelip, jazyqty jaqtyń elu jylqymen bitisuin ortaǵa tartady. Osylai eki kún kerisip, aqyry Sary úisin jaǵy daudan jyǵylyp, aitys biteiin degende, úzyn boily sary jigit toptyń shetine jantaiyp otyra qalady da dau búzylady. Búl úsh kún boiy sylai qaitalanady. Búny baiqap qalǵan Qaiyp bi tórtinshi kúni álgi jigitti shaqyryp, dauǵa bilik aituyn úsynady.
Sonda ol:
– Erdiń qúny júz jylqy bolatyny búginginiń zańy. Alaida, múndaǵy dau tórteu. Onyń birinshisi qazyq pen qarǵa. Oǵan kóshkende qazyqty júlyp ketpegen auyl kináli. Ekinshi, asau baital, úshinshi – malaiǵa bai úii jarylqap kigizgen jabaǵy erbek, tórtinshisi – janyna adam qospai jabaǵy baitaldy úirettirgen bai. Júz jylqy osy tórteuine bólinedi. Qazyq pen qarǵaǵa jiyrma bes, asau baital men erbekke de jirma besten jylqy bólinedi. «Iesiz tabaqqa it úrmeidi» osy jetpis bes jylqyǵa keshirim, tek qalǵan jiyrma bes jylqyny ǵana bai tóleuge tiisti, – dep kesim jasaidy.
Onyń sheshimine súisingen Qaiyp bi jigittiń kim ekenin súrastyra kelip, óziniń qany ekenin bilgende:
– Túiǵynym túrǵanda tyrnany, qarshyǵam túrǵanda qarǵany joqtap qaiteiin, – dep daudy tastap, Toiyn anamyzben jylap kórisip, Úisinderden Úsh jetimdi qalap alyp, auylyna alyp ketpekshi bolady.
Qazaqta: «Naǵashy júrt synshyl» degen sóz bar ǵoi. Osy joly Jarylqap bastaǵan úisin eliniń bileri Jolymbetke baqan ústatyp, Esenkeldige naiza, Soltankeldige er-toqym syilap qaitarady. Aitqandai, Jolymbettiń úrpaǵynan kásipkerler, Esenkeldiniń úrpaqtarynan qol bastaǵan batyrlar, Soltankeldi úrpaqtarynan sóz ústaǵan sheshen, bilik ústaǵan basshy, qalam ústaǵan jazushylar kóp shyqty. Esenkeldi 1760 jyly Abylaihannyń elshilerin bastap TSin imperiyasynyń imperatory TSiyan Lúnniń Ryhydaǵy jazǵy ordasynda qabyldauynda bolyp, han qonaqasynda otyryp, aldya altyndalǵan ydyspen as kelgende, jymiyp kúlip jiberedi. Múny baiqap qalǵan han nókerleri «Bizden bir aǵattyq ketti me?!, – dep onyń mánisin súraidy. Sonda Esenkeldi bi osy áńgimeni aityp beripti.
Abylaihannyń qyrǵyz Áteke jyryqpen soǵysynda Esenkeldi men Soltankeldiniń jer jaǵdaiyn jaqsy biletinin eskerip, sholǵynshy qoldy basqartqany da osyndai jaǵdaimen qatysty edi. Soltangeldiniń kúmis eri keiin qarashańyraqtyń iesi, kenjesi SHákil úrpaqtaryna qalyp, úrpaqtan úrpaqqa saqtalyp keledi. 1960 jyldardaǵy Qytaidaǵy mádeni tóńkeris kezinde kúresinge laqtyrylyp tastalǵan jerinen Áueshan Majaiqyzy tyǵyp, saqtap búginge jetkizdi.
Búl er óziniń tarihyn úzaqtyǵymen emes, ondaǵy er qasyndaǵy kúmistelgen bóligindegi oyu-órnegimen de qúndy. Qazaqtyń ryu órnekteri erteden úlken ǵylymi zańdylyqqa ie. Ádette, qazaq eriniń kúmispen qaptalǵan qasyna túsirilgen oyu órnek erler eriniń qasy, áielder eriniń qasy bolyp eki túrge jikteledi. Ol negizinen bir syzyqty oyu órnekter tobyna jatqyzuǵa bolady. Búndaǵy órnektiń biri ai, endi biri shtar forymdas bolyp keledi. Áielder eriniń qasyna úsh ne bes jerden kóz ornalastyrylyp, erler eriniń qasy bir syzyqty nemese qos syzyqty jeli órnekmen jiekteledi. Soltankeldi babadan qalǵan erdiń qasyndaǵy kúmistelgen bóligi er adamnyń eriniń oyu órnekterine sáikes kelip túr. Búl er etnograf ǵalymdardyń, jas zertteushilerdiń ary qarai zertteui úshinde tabylmaityn jádiger sanatynda.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas aqparat











