
سولتانگەلدى قۇداينازارۇلى
تاڭىربەردىنىڭ ەكىنشى ۇلى قۇداينازار باتىر اتاقتى تاۋكە حاننىڭ قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى.
1693 جىلى عالدان-سەرەن قازاق دالاسىنا قالىڭ قولمەن باسىپ كىرگەندە ونىمەن ءبىرىنشى رەت بەتپە-بەت كەزدەسكەن قىزىلجار شايقاسىندا قىزى كۇلاندا ەكەۋى ەلدى قورعاپ، جاسانىپ كەلگەن جاۋدىڭ الدىن توسىپ، ءجۇز قارالى جىگىتپەن بىرگە ەرلىكپەن قايتىس بولعان. قۇداينازار قايتىس بولعاننان كيەىن تويىن انامىزدى قۇتتىمبەتتىڭ ۇلى ەلتاي اسەنگەرلىككە الامىن دەپ امازا بەرمەيدى. سونىمەن تويىن شەشەمىز ءۇش ۇلى جولىمبەت، ەسەنگەلدى، سولتانگەلدىنى (ءۇش جەتىم دەپ تە اتالادى) ەرىپ، ءبىر تۇندە قايىن جۇرتى ءسارىۇيسىن (دۋلاتتار) ەلىنە جول تارتادى. قارا كۇزدىڭ كۇنى ءبىر جاعىنا سۋىققا توڭىپا، ءبىر جاعىنان قارىندارى اشىپ، ۇلدارى قىڭقىلدار جىلاي بەرەدى. سوندا تويىن انامىز: «ولمەگەن قۇل التىن اياقتان اس ىشەدى» دەپ ۇشەۋىن جۇباتادى. ولاردىڭ كەلە جاتقان حابارىن ەسىتگەن تويىن انامىزدىڭ تۋىچستارى ات الىپ شىعىپ، جولدان كۇتىپ الادى. سونىمەن ءۇش جەتىم تالاس، شۋ وزەندەرىنىڭ بويىندا بالالىق، جاستىق شاعىن وتكىزەدى.
ءبىر جولى ماتاي قايىپ بي مەن ءدورتۋىل توبەت بي قۇن داۋىمەن سارى ءۇيسىن ەدلىنە بارادى.
بۇل اڭگىمە بىلاي بولادى: سارى ءۇيسىن ەلىنە جالشى بولىپ جۇرگەن قىزايدىڭ ءبىر جىگىتىنە باي اساۋ بايتالدى ۇيرەتۋدى تاپسىرادى. جازداي قىسىر ەمىپ، شۋ اساۋ بايتالدىڭ ەرنىنە شۇراي سالىپ، موينىنا ەكى تىزەسىن سوعاتىن توقپاق بايلاپ، ارقاسىنا جالپىلداعان قۇرىم كيىز بايلاپ، ۇركىتىپ، شارشاتىپ، مىنۋگە كەلتىرەدى. الگى بايتالى ءمىنىپ اۋىلعا بەتتەپ كەلە جاتقاندا ەسكى جۇرتتاعى قازىققا قونىپ وتىرعان قارعا جاپ ەتىپ ۇشقاندا، بايتال ۇركىپ، ۇسىتنە جابا سالعان سالما ەربەڭ ەتىپ، بايتالدىڭ ۇستىنە قونادى. بايتال موڭكىپ، الگى جىگىت قالىڭ قورىم تاستىڭ ۇستىنە جىعىلىپ، باسى جارىلىپ ولەدى. سونىمەن ماتايدلار قايىپ بيگە ساۋىن ايتىپ: «سارى ۇيسىننەن ازاماتىمىزدىڭ قۇنىن الىپ بەرسىن»، – دەپ حابارشى جىبەرەدى. ماتاي جاعى ەردىڭ قۇنى ءجۇز جىلقى دەگەن سوزىنەن تانبايدى. ال ەكى ەلدىڭ يانتىماعىن ويلاعان شاپىراشتى جارىلقاپ بي ەكى جاقتىڭ ءبىر مامىلەگە كەلىپ، جازىقتى جاقتىڭ ەلۋ جىلقىمەن ءبىتىسۋىن ورتاعا تارتادى. وسىلاي ەكى كۇن كەرىسىپ، اقىرى سارى ءۇيسىن جاعى داۋدان جىعىلىپ، ايتىس بىتەيىن دەگەندە، ۇزىن بويلى سارى جىگىت توپتىڭ شەتىنە جانتايىپ وتىرا قالادى دا داۋ بۇزىلادى. ءبۇل ءۇش كۇن بويى سىلاي قايتالانادى. بۇنى بايقاپ قالعان قايىپ بي ءتورتىنشى كۇنى الگى جىگىتتى شاقىرىپ، داۋعا بيلىك ايتۋىن ۇسىنادى.
سوندا ول:
– ەردىڭ قۇنى ءجۇز جىلقى بولاتىنى بۇگىنگىنىڭ زاڭى. الايدا، مۇنداعى داۋ تورتەۋ. ونىڭ ءبىرىنشىسى قازىق پەن قارعا. وعان كوشكەندە قازىقتى جۇلىپ كەتپەگەن اۋىل كىنالى. ەكىنشى، اساۋ بايتال، ءۇشىنشى – مالايعا باي ءۇيى جارىلقاپ كيگىزگەن جاباعى ەربەك، ءتورتىنشىسى – جانىنا ادام قوسپاي جاباعى بايتالدى ۇيرەتتىرگەن باي. ءجۇز جىلقى وسى تورتەۋىنە بولىنەدى. قازىق پەن قارعاعا جيىرما بەس، اساۋ بايتال مەن ەربەككە دە جيرما بەستەن جىلقى بولىنەدى. «يەسىز تاباققا يت ۇرمەيدى» وسى جەتپىس بەس جىلقىعا كەشىرىم، تەك قالعان جيىرما بەس جىلقىنى عانا باي تولەۋگە ءتيىستى، – دەپ كەسىم جاسايدى.
ونىڭ شەشىمىنە سۇيسىنگەن قايىپ بي جىگىتتىڭ كىم ەكەنىن سۇراستىرا كەلىپ، ءوزىنىڭ قانى ەكەنىن بىلگەندە:
– تۇيعىنىم تۇرعاندا تىرنانى، قارشىعام تۇرعاندا قارعانى جوقتاپ قايتەيىن، – دەپ داۋدى تاستاپ، تويىن انامىزبەن جىلاپ كورىسىپ، ۇيسىندەردەن ءۇش جەتىمدى قالاپ الىپ، اۋىلىنا الىپ كەتپەكشى بولادى.
قازاقتا: «ناعاشى جۇرت سىنشىل» دەگەن ءسوز بار عوي. وسى جولى جارىلقاپ باستاعان ءۇيسىن ەلىنىڭ بيلەرى جولىمبەتكە باقان ۇستاتىپ، ەسەنكەلدىگە نايزا، سولتانكەلدىگە ەر-توقىم سىيلاپ قايتارادى. ايتقانداي، جولىمبەتتىڭ ۇرپاعىنان كاسىپكەرلەر، ەسەنكەلدىنىڭ ۇرپاقتارىنان قول باستاعان باتىرلار، سولتانكەلدى ۇرپاقتارىنان ءسوز ۇستاعان شەشەن، بيلىك ۇستاعان باسشى، قالام ۇستاعان جازۋشىلار كوپ شىقتى. ەسەنكەلدى 1760 جىلى ابىلايحاننىڭ ەلشىلەرىن باستاپ تسين يمپەرياسىنىڭ يمپەراتورى تسيان ءلۇننىڭ رىحىداعى جازعى ورداسىندا قابىلداۋىندا بولىپ، حان قوناقاسىندا وتىرىپ، الدىا التىندالعان ىدىسپەن اس كەلگەندە، جىميىپ كۇلىپ جىبەرەدى. مۇنى بايقاپ قالعان حان نوكەرلەرى «بىزدەن ءبىر اعاتتىق كەتتى مە؟!، – دەپ ونىڭ ءمانىسىن سۇرايدى. سوندا ەسەنكەلدى بي وسى اڭگىمەنى ايتىپ بەرىپتى.
ابىلايحاننىڭ قىرعىز اتەكە جىرىقپەن سوعىسىندا ەسەنكەلدى مەن سولتانكەلدىنىڭ جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىنىن ەسكەرىپ، شولعىنشى قولدى باسقارتقانى دا وسىنداي جاعدايمەن قاتىستى ەدى. سولتانگەلدىنىڭ كۇمىس ەرى كەيىن قاراشاڭىراقتىڭ يەسى، كەنجەسى شاكىل ۇرپاقتارىنا قالىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا ساقتالىپ كەلەدى. 1960 جىلدارداعى قىتايداعى مادەني توڭكەرىس كەزىندە كۇرەسىنگە لاقتىرىلىپ تاستالعان جەرىنەن اۋەسحان ماجايقىزى تىعىپ، ساقتاپ بۇگىنگە جەتكىزدى.
بۇل ەر ءوزىنىڭ تاريحىن ۇزاقتىعىمەن ەمەس، ونداعى ەر قاسىنداعى كۇمىستەلگەن بولىگىندەگى ويۋ-ورنەگىمەن دە قۇندى. قازاقتىڭ ريۋ ورنەكتەرى ەرتەدەن ۇلكەن عىلىمي زاڭدىلىققا يە. ادەتتە، قازاق ەرىنىڭ كۇمىسپەن قاپتالعان قاسىنا تۇسىرىلگەن ويۋ ورنەك ەرلەر ەرىنىڭ قاسى، ايەلدەر ەرىنىڭ قاسى بولىپ ەكى تۇرگە جىكتەلەدى. ول نەگىزىنەن ءبىر سىزىقتى ويۋ ورنەكتەر توبىنا جاتقىزۋعا بولادى. بۇنداعى ورنەكتىڭ ءبىرى اي، ەندى ءبىرى شتار فورىمداس بولىپ كەلەدى. ايەلدەر ەرىنىڭ قاسىنا ءۇش نە بەس جەردەن كوز ورنالاستىرىلىپ، ەرلەر ەرىنىڭ قاسى ءبىر سىزىقتى نەمەسە قوس سىزىقتى جەلى ورنەكمەن جيەكتەلەدى. سولتانكەلدى بابادان قالعان ەردىڭ قاسىنداعى كۇمىستەلگەن بولىگى ەر ادامنىڭ ەرىنىڭ ويۋ ورنەكتەرىنە سايكەس كەلىپ تۇر. بۇل ەر ەتنوگراف عالىمداردىڭ، جاس زەرتتەۋشىلەردىڭ ارى قاراي زەرتتەۋى ۇشىندە تابىلمايتىن جادىگەر ساناتىندا.
https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1657755
Q-Andas اقپارات











