ۋاڭ سوفتىڭ مەملەكەت قازىناسىن ساتىپ پايدا تابۋى
باسى: بۇل كۇندەرى ستيۆەن كوزىن جۇمسا بولعانى، بەينە ەرتەدەگى حوتان ءوڭىرىنىڭ گۇلدەنىپ، كوركەيگەن كورىنىسىن كورگەندەي بولىپ ءجۇردى. وسىناۋ بايىرعى جىبەك جولىنىڭ وڭتۇستىك جاعىندا كوسىلىپ، ءۇشى-قيىرى جوق شىرايلى دالا جاتىر. وندا جاپىراق جايعان جاپ-جاسىل اعاشتار، ءبىر-بىرىنە جالعاسقان قالا قورعاندار، تاۋ-دالادا مىڭعىرىپ جاتقان مال تابىندارى، ءتۇرلى استىق داقىلدارىنان الىنعان مول ءونىم بار.
ال اناۋ شىعىستان باتىسقا، باتىستان شىعىسقا كەتىپ قايشىلاسىپ جاتقان ساۋدا كەرۋەندەرى، ولاردىڭ بەتتەلەگەن تۇيەلەرى مەن اتتارى، تاۋداي-تاۋداي قىپ ارتقان توعاناقتارى – ءبارى دە توعاناقپەن قوسا ءۇمىت پەن قۋانىشتى اكەتىپ بارا جاتقان سياقتى…
بىرتە-بىرتە بۇل ەۆرەيدىڭ كوز الدى بۇلىڭعىرلانا بەردى. ەرتە زامان ساۋدا كەرۋەنى حوتان رايونىنان ءوتىپ كەتكەننەن كەيىنگى كورىنىستى ول بىلمەيدى. الدىڭعى رەت “تەكسەرۋ” جۇرگىزىپ كەلگەنىندە نەبارى ءبىر-اق جىل جۇرگەن، شىعىسقا قاراي جۇرە بەرۋگە امالى بولماعان. بۇل جايت ونى مىناداي تۇيسىككە كەلتىردى: بەينە ءبىر باي وتباسىنىڭ بيىك دۋالىنان اسىپ ءتۇسىپ، قولىنا ازداپ بىردەڭە ەندى ىلىنە بەرگەندە الدەنەدەن شوشىپ قاشىپ كەتكەن ۇرى سياقتى، ىشكى كوڭىل كۇيىن ىلعي ءبىر ناۋمەز سەزىم بيلەپ ءجۇردى.
ال قازىر ونىڭ اتاق-ابىرويى ءوستى. ەندى كەزەك – ءبىر ءىستى تىندىرىپ تاستاپ، باتىستىڭ «شۋانزان» بولعىش ويى بار. سونىمەن ينديا بيلەۋشىلەرىنە ەرتە زامان جىبەك جولىن قايتا ءبىر رەت تەكسەرۋ پىكىرىن ورتاعا قويدى.
1907 جىلى ستيۆەننىڭ پىكىرى قابىلداندى. ۇلىبريتانيا مۋزەيى وعان مول قاراجات بەرىپ، كومەك كورسەتتى. ول رامكينگتى جەر ءتۇزىلىسىن سىزۋ جۇمىسىنا كومەكتەسۋگە ۇسىندى. سونداي-اق اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن جيان شۋۋان دەگەن جۋڭگولىقتى ساپار جولىنداعى كورىنىستەردى ەستەلىككە الۋ، جۋڭگو جاقپەن سويلەسۋگە دانەكەر بولۋ سىندى ىستەر جونىنەن جاتشىلىققا الدى.
وسى جىلى شىلدە ايىندا ولار “تەكسەرۋ” جۇرگىزىپ، حوتانعا تاعى كەلدى.
ستيۆەن ەكى ايعا جۋىق “تەكسەرۋ” جۇرگىزۋ ارقىلى قۇمعا كومىلىپ قالعان ءبىر ەرتە زامان تاتياسىنان (مۇناراسىنان) كوپتەگەن مادەني مۇرالار تاۋىپ الىپ، حوتان قالاشىعىنا قايتىپ كەلەدى. جول-جونەكەي ەسكى بۇيىمدار ساتاتىن بازاردان ءوتىپ بارا جاتقان كەزدە ول ويلاماعان جەردەن الدىڭعى رەت وزىنە جول باستاۋشى بولعان مەحمەت دەگەن قاريامەن ۇشىراسىپ قالدى. قاريا جەرگە جايما اشىپ قويىپ، ەرتە زامان جازبالارىن ساتىپ وتىر ەكەن.
قولىنا ەرتە زامان جازۋلارىنىڭ بىرەۋىن الىپ كورگەنىندە ستيۆەننىڭ وڭىنەن تاڭدانعان، قۋانعان جانە اسەرلەنگەن بەينە بايقالا باستادى. قولىنداعى ەرتە زامانعى جازبا ماتەريال حانتسزۋ جانە حاروجدى جازۋلارىمەن، حوتان جازۋىمەن جازىلىپتى. اڭعارۋى – سول كەزدەگى ۇكىمەت قاتىناسى بولسا كەرەك، سوندىقتان ءۇش ءتۇرلى جازۋ قولدانىلعان ەكەن.
– بۇل جازبالاردى قايدان الدىڭىز؟ ەندى بار ما؟ جوق پا؟ – دەپ اسىعا سۇرادى ستيۆەن.
جول باستاۋشى ءتىل قاتپاستان كۇلىمسىرەپ قانا قويدى.
– مىنا ەرتە زامان جازبالارىن مەن تۇگەل ساتىپ الايىن. وسى سياقتى جازبا ماتەريالدار قاي جەردە بولسا، مەنى سوندا باستاپ بارىڭىز، قازىپ كورەيىن. قازۋدان شىققان جازبالار كوپ بولسا، سىزگە دە كوپ اقشا بەرەمىن، – دەدى ستيۆەن، جول باستاۋشىنىڭ جاۋاپ بەرمەي وتىرعانىن كورىپ، امالسىزدان ساۋدالاسۋ ءادىسىن قولدانىپ.
– حا-حا! مىنا ءسوزىڭىز جونىمەن ايتىلدى. ءسىزدى باستاپ بارايىن، قازىڭىز، ول جەردە ەرتە زامان جازبالارى بارشىلىق! – دەدى قارت جول باستاۋشى.
سونىمەن مەحمەت ستيۆەندى وزدەرى الدىڭعى رەت قازىپ كەتكەن بايىرعى نيە قالاسىنىڭ قاسىنا ەرتىپ بارىپ، ءبىر توپىراق تومپەشىكتى قازدىردى. تومپەشىكتىڭ استىنان ايتقانىنداي-اق كوپتەگەن ەرتە زامان جازبالارى جانە بىرنەشە پارشا گرەكيا ايەل قۇدايىنىڭ، ماحاببات قۇدايىنىڭ، پالۋاندار قۇدايىنىڭ سىزبا سۋرەتتەرى شىقتى.
ءوزىنىڭ ارحەولوگيالىق بىلىمىنە سۇيەنگەن ستيۆەن بايىرعى نيە قالاسىنىڭ ەرتە زاماندا نيە مەملەكەتىنە، كەيىن كەلە شان-شان مەملەكەتىنە تاۋەلدى بولعاندىعىنا تاباندا-اق تۇجىرىم جاسادى. ءسىرا، بۇل “توپىراق تومپەشىك” بايىرعى شان-شان مەملەكەتىنىڭ ارحيۆ قويماسى سياقتى. بۇل مەملەكەت حانتسزۋ مادەنيەتىن، ءۇندى مادەنيەتىن جانە گرەك مادەنيەتىن توعىستىرىپ، ءوز مادەنيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن جاساپ شىققان.
جاڭا ەرادان بۇرىنعى 77 جىلى كىرۋارنيا پاتشاسى تۇرلاۋسىزدىق ىستەپ، فيندەردىڭ قۇلدىعىنا كىرگەندىكتەن، حان پاتشالىعى ورداسى فۋجيەسىنى جىبەرىپ پاتشانى ءولتىرىپ، پاتشانىڭ ءىنىسى ۇيتۋشىنى تاققا شىعارادى. مەملەكەت استاناسىن وڭتۇستىككە كوشىرگەن سوڭ اتىن شان-شان دەپ وزگەرتەدى. ال شان-شان قالاسى سۆەن حيەدين تاپقان ميران قالاسىنىڭ ماڭىندا ەدى. سوندىقتان ول جەردى ابدەن قازىپ بولعان ستيۆەن دەرەۋ بايىرعى ميران قالاسىنا تارتتى.
ستيۆەن ميران (قازىرگى شارعىلىق اۋدانىنىڭ ماڭىندا) قالاسىنىڭ ورنىندا قازۋ، “تەكسەرۋ” جۇرگىزىپ، تاعى دا ويلاماعان ولجاعا باتتى. ول وسى بايىرعى قالا ورنىنان بىرنەشە كۇن ىشىندە پۇتحانالاردى تاپتى، سونداي-اق قىرۋار ەرتە زامان جازبالارىن، بۋددا نومىن تاۋىپ الدى. اسىرەسە ءۇش جانە بەس پۇتحانالاردان كوپتەگەن بايىرعى گرەكيا، ريم ستيلىندەگى قابىرعا سۋرەتتەردى تاپتى. مۇنىڭ ىشىندە بىرنەشە كىشكەنتاي پەرىشتەلەردىڭ سۋرەتى بار ەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ارقالارىندا قوس قاناتتارى بار بالالار ەكەن دە، ءبارى ءسابي جانارلارىن ۇلكەن اشىپ، مىناۋ تاڭعاجايىپ دۇنيەگە قاراپ تۇر.
ستيۆەننىڭ حاتشىسى جان شاۋان جاقتىسى سويلەپ:
– مىناۋىڭىز ۇلى تاپقىرلىق! دۇنيەدەگى ەڭ ەرتەدەگى انگەلدار وسى ارادان تابىلدى. بۇلار ەكى مىڭ جىلدىڭ الدىندا ۇشىپ جۋڭگوعا كەلگەن بولسا كەرەك، اڭعارىڭىز با؟ – دەدى.
– مەنىڭ مەجەلەۋىمشە، مۇنداي قاناتتى پەرىشتەلەر ەڭ بەرى بولعاندا جاڭا ەرانىڭ ءى–ءىى عاسىرلارىنىڭ نارسەسى. بۇلار ءوزىمىز باسقا جەرلەردەن بايقاعان قاناتى بولماسا دا اسپانعا ۇشىپ شىعا الاتىن ۇشپا پەرىشتەلەرگە ۇقسامايدى. ءويتىپ ۇشاتىن پەرىشتەلەر باتىس مادەنيەتى مەن شىعىس مادەنيەتىنىڭ بۋدانداستىرىلعان تۋىندىسى، ال مىنا سياقتى قاناتتى پەرىشتەلەر بولسا ەۋروپانىڭ ماحاببات قۇدايى. مەن بۇلاردى انگلياعا الىپ كەتەمىن! – دەدى ستيۆەن.
ستيۆەن وسىنى ايتتى دا، قول استىنداعىلارعا قابىرعا سۋرەتتەردى قازا بەرۋگە ءامىر ەتتى. وندا تۇسىنىكسىز ءبىر ماسەلەنىڭ بارلىعى تاعى سەزىلىپ قالعان جان شۋۋان ەكى ويلى بولىپ تۇردى دا:
– ستيۆەن مىرزا، مىنا قابىرعا سۋرەتتەر وتە قۇندى بولعاندا، بۇلاردى سۆەن حيەدين نەگە الىپ كەتپەگەن؟ – دەپ سۇرادى.
– حا-حا! سەنىڭ ايتىپ تۇرعانىڭ الگى شۆەد پە؟ ول، اسىىندە، جاراتىلىس عىلىمىنىڭ عالىمى بولاتىن. ارحەولوگيامەن كەيىنىرەك اينالىسقان، كوركەمونەر جاعىنداعى ءبىلىمى جەتكىلىكسىز. سوندىقتان مادەني مۇرالاردى پارىقتاۋ قابىلەتى ولقىلاۋ بولىپ قالادى عوي. ول ميرانعا بارعاندا، ءسىرا، ەرتە زامان كىتاپ ماتەريالدارىن قازۋعا عانا نازار اۋدارىپ، مىنا سياقتى نارسەلەرگە نەمقۇرايلى قاراعان بولسا كەرەك، – دەدى ستيۆەن.
وسىنى ايتقان كەزدە ستيۆەننىڭ ويىنا اياق استىنان تاعى ءبىر شەتەلدىك تۇسە كەتتى. ول – روتسي دەگەن ادام ەدى. 1879 جىلى گانسۋداعى دۋنحۋان اۋدانىنا بارعان ول سول جەردەن كوپتەگەن تاس ۇڭگىرلەردى، ۇڭگىردىڭ ىشىندە قىرۋار رەڭدى سۋرەتتەر مەن قابىرعا سۋرەتتەردىڭ بارلىعىن بايقايدى. ول ەلىنە قايتىپ بارعان سوڭ ءبىر حابار جازىپ، وسى ءبىر ەرتە زامان اسەمونەر قامباسىن تانىستىرادى. بىراق وكىنەرلىك جەرى – ول اسەمونەر بايلىعى ساقتالعان وسى قامباعا كىرە تۇرا، سول قاباعىنداعى اسىلدان ءبىر ءتۇيىر دە الىپ قايتپاپتى.
ستيۆەن بۇل جولعى “تەكسەرۋىندە” ەرتە زامان ەكى ورىندا اتاعى دۇنيەنى ەلەڭ ەتكىزگەن مادەني مۇرا كەنىن “اشتى”. دۋنحۋاندا تاعى ءبىر كەرەمەت جاراتۋدى ويىنا العان ول، جان شۋۋاندى سول جاققا بارلاۋ جاساۋعا جىبەردى.
1907 جىلدىڭ اقپان ايىندا ستيۆەن دۋنحۋانعا كەلدى. ءوز قوجاسىن مەيمانحانادا قارسى العان جان شۋۋان سوپى بايقاعان كىتاپ ساقتاۋلى ۇڭگىر جونىندەگى اڭگىمەسىن وعان مايىن تامىزا ايتىپ بەردى.
جان شۋۋاننىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعان ءيۋريدىڭ بەتىنە كۇلكى ويناپ شىعا كەلدى، ارتىنا ول قاباعىن تۇيە:
– مىناۋ كىتاپتاردىڭ تابىلۋى قۇدايدىڭ ماعان ساباعات ەتىپ بەرىپ وتىرعان ءبىر رەتكى بايان ورايى. بىراق ول جەردى كۇزەتىپ تۇرعان ادام بار. ءبىزدىڭ ەڭ قالعان ەرتە زامان قالاسىنىڭ ورنىن ەمىن-ەركىن قازا بەرەتىنىمىزگە ۇقسامايدى. وندا قانشالىقتى قۇندى نارسە بولسا دا، الىپ كەتە بەرسەك، جۋڭگو ۇكىمەتى ءبىلىپ جاتقان جوق! – دەدى.
– مىرزا، ءسىز بۇل جاعىن جاقسى بىلە الماي وتىرسىز. ۋاڭ سوپى دەگەنىڭىز قۇندى مادەني مۇرالاردى پارىقتاي بىلمەيتىن نادان ادام، ءبىز وعان ءبىراز اقشا بەرسەك…
– ول ادامنىڭ سوپىلىق قۇرىپ، ازاپ شەگىپ جۇرگەنىن ءبىلۋىڭىز كەرەك! – دەدى حاتشىسىنىڭ ءسوزىن بولگەن ستيۆەن.
جان شۋۋان قارق-قارق كۇلىپ:
– نەنىڭ سوپىلىعى وعان؟ جۋڭگودا: “سوپى بايلىق سۇيمەس، وزىنە يگىلىك كەلسە تاعى جەك كورمەس” دەگەن ماقال جاقسى ايتىلعان. ونىسىن بىلاي قويعاندا، بۇل ۋاڭ سوپى جەرىندە اسكەر بولعان، سوپىلىقتى جول ورتادا قۇرىپ وتىرعان ادام عوي. مەنىڭ ويىما ءبىر ءادىس كەلىپ تۇر، – دەدى دە، داۋسىن ادەيى جۇمباق سىبىرعا اينالدىرىپ، “وسىلاي دا وسىلاي” دەپ ستيۆەنگە قۇپياسىن ايتتى. ونىڭ ءسوزى ستيۆەننىڭ كوكەيىنە قونا كەتتى، جۇزىنە شاتتىق كۇلكىسى ەسىپ قالدى.
كەلەسى كۇنى بۇل ەكەۋى – ەۆرەي مەن جان شۋۋان – ءبىراز ءيىس شىراق پەن تىلەۋ اس دايىنداپ الىپ، اتپەن ميڭشاشان تاۋىنا تىكە تارتتى دا، مۋگاۋ تاس ۇڭگىرىنە كەلدى.
دۋنحۋان اۋدانى – ەرتەدەگى جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى قالاشىق. حان ۋدي زامانىندا بۇل وڭىردەن حىكچي مەكەمەسى قۇرىلىپ، مول اسكەر تۇرعىزىلعان. كەيىن كەلە بۇل ءوڭىر ايماققا وزگەرتىلگەن. چيڭ پاتشالىعى تۇسىنا كەلگەندە عانا بۇل ءوڭىر ايماقتان اۋدان بولىپ قۇرىلادى. اتتارى تاريحقا ايگىلى يۋمين گۋاڭ مەن يان گۋاڭ بەكىنىستەرى وسى اۋدان شەكاراسى ىشىندە.
قالانىڭ وڭتۇستىك جاعىنا 40 شاقىرىم كەلەتىن ميڭشاشان تاۋىنىڭ باسىنا الدەنەشە ءجۇز ۇڭگىر پۇتحانالار قازىلعان. وسى بايىرعى قالانىڭ گۇلدەنىپ كوركەيگەن كەزىندە بۇل ارادا پۇتقا تابىنا كەلۋشىلەردىڭ اياعى جىل بويى ۇزىلمەيتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا دۋنحۋان ماڭىزدى قاتىناس جول بولۋدان قالعان، قاي زاماننان باستاپ ەكەنى ءمالىمسىز. ءيىس شىراق تۇتاتىپ، قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەتىندەردىڭ اياق ءىزى مىڭ ۇڭگىردىڭ الدىندا وشكەن.
ۋاڭ سوپى جالعىز ءوزى قاڭىراعان ەن تاۋدى كۇزەتىپ جاتادى. مۇنداعى ماقساتى – امالىن تاۋىپ بەينەتتەنبەي كۇن كورۋ. بۇل كۇنى قۇلشىلىق ەتۋگە اتپەن تاۋعا كەلگەن قوناقتاردى ىقىلاسپەن كۇتىپ الدى.
جان شۋۋان ۋاڭ سوپىعا ستيۆەندى تانىستىرا:
– ستيۆەن مىرزا ءۇندىستاندا بۋددا ءدىنىن زەرتتەپ جۇرگەن ادام. ول كىسىنىڭ شىعىستىڭ اتاقتى پۇتحانالارىنا كەلىپ، شىراقتارىن جاعىپ، قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەمىن، ايگىلى شايحى-قوناقتارعا دۇعاي-دۇعاي سالەم جاساپ، ونەگە-ۇلگى السام دەگەن ارمانى بار. بۇگىن قىمباتتى پۇتقاناڭىزعا بۋددا اۋليەسىمەن، پۋسامەن ديدارلاسقالى ارنايى كەلىپ وتىر. سوپى ۇستازدىڭ راحىم ەتۋىن وتىنەدى، – دەدى.
ۋاڭ يانلۋ ەكى الاقانىن ءبىر-بىرىنە جۇپتاستىرىپ تۇرىپ، جالما-جان بىلاي دەدى:
– قۇدايعا مىڭ العىس! قۇدايعا مىڭ العىس! قوراش سوپىڭىز وسى جەردە مىناۋ ەجەلگى پۇتحانالاردى كۇزەتىپ جاتىر دەمەسە، تىلسىم بۋددا تاعىلىمىنا ونشا جەتىك ەمەس. ءسويتىپ وتىرىپ قالاي تاعىلىم بەرە السىن؟
– ۇستاز سوپى، وسى قۇلازىعان ەن سايدا ۇزاق جىل تۇردىڭىز. مىناۋ مىڭ جىلدىق بايىرعى پۇتحانالاردى كۇزەتىپ، تۇرمىس وتكىزۋگە بەيىم بولدىڭىز. ءسويتىپ مول ساۋاپتى ءىس ىستەدىڭىز! بىراق بۇل جەرگە كەلىپ، تاۋىپ ەتۋشىلەر، قايىر-سادقا بەرۋشىلەر تىم از، سودان سوپى ۇستاز قالاي ءومىر وتكىزىپ ءجۇر ەكەن؟ – دەدى ستيۆەن اسا ءبىر يبالىقپەن.
– حاي! مۇنى ءبىر اۋىز سوزبەن ايتا سالۋ قيىن عوي! – دەدى ۋاڭ سوپى سەگىز مۇڭلى پىشىنمەن. – اڭگىمە جان ساقتاۋ جاعىندا عانا بولسا، ول وڭاي عوي. وسى مىڭ ءۇي ەلسىز ءشول دالاسى ورنالاسقانىمەن، بىراق وسى ون نەشە شاقىرىم اينالاعا وتىرىقتاسقان ەلدىڭ ءبارى ساكيامۋنيدىڭ مۇريتتەرى. مەن جىل سايىن اينەككە ءتۇسىپ، ەل ارالاپ، ازداپ قايىر-سادقا سۇرايمىن. ءىشىپ-جەپ، كيىم-كەشەكتەن ونشا قام جەپ كەتكەن جوقپىن. بىراق كەيبىر بۋددار سىنىپ، پۇتحانالار ابدەن توزىعى جەتىپ بارادى، ولاردى جوندەۋ قيىن بولىپ وتىر.
ستيۆەن قالتاسىنان ەكى كەسەك كۇمىس الىپ شىعىپ، ونى قوس قولداپ ۋاڭ يانلۋعا ۇسىنىپ جاتىپ:
– مەن ءوزىم ۇزاق جول ءجۇرىپ كەلە جاتقان ادام ەدىم، الىپ شىققان جول قاراجاتىم ساناۋلى. مىناۋ 20 سارى كۇمىس، سوپى ۇستازدىڭ قابىل كورۋىن وتىنەمىن. بۇل ۇستازدىڭ ازدى-كوپتى كيىم-كەشەك الۋىنا جارار. ال ءوزىمنىڭ جانە ءبىر تىلەگىم بار ەدى. ەگەر سوپى ۇستاز ماعان كومەك كورسەتە الار بولسا، وندا قاراشاڭىز بۋددا قۇدايلارىن قايتادان جاڭعىرتىپ، جاڭالاپ شىعۋ ءۇشىن پۇتقاناڭىزعا ءبىراز اقشا ساداقا بەرۋگە پەيىلمىن، – دەدى.
قارت سوپى ەكى كەسەك اپپاق كۇمىسكە تەسىرەيە قاراپ قالدى. ول ءبىراز تارتىنعان بولىپ وتىردى دا، كۇمىستى قاعىپ الدى. سودان سوڭ:
– قايىر-سادقا بەرۋشى، ءسىز مەنىڭ مىناۋ توزىعى جەتكەن پۇتحاناما كەلۋدە مەنەن وتىنەر نەندەي بۇيىمتايىڭىز بار؟ ايتا بەرىڭىز. كەدەي سوپىڭىز شاماسىنىڭ جەتىسىنشە كومەك كورسەتەدى، – دەدى.
– ۇستاز سوپى، وسىدان بىرنەشە جىل ىلگەرى بۋددا كىتاپتارى قويىلعان ءبىر ۇڭگىر تاۋىپ العان با ەدىڭىز؟ مەنىڭ سول كىتاپتارىڭىزدى كورگىم كەلەدى، بىرنەشەۋىن ۇندىستانعا الىپ قايتسام دەيمىن، – دەدى ستيۆەن.
ءالىسىن-ءالى شۇلعىعان ۋاڭ سوپى ەكى قوناقتى كىتاپ قويىلعان ۇڭگىرگە ەرتىپ باردى.
بۇل 151-ءنومىرلى تاس ۇڭگىردىڭ ىشىنەن قازىلعان ءبىر قوسالقى ۇڭگىر ەكەن. بيىكتىگى شامامەن 2،6–2،7 مەتر، ۇزىنى مەن كەڭدىگى 3 مەتردەن. بۇرىن شايحى-قوناقتاردىڭ تۇرۋىنا ارنالعان “ءدىندارلار بولمەسىنىڭ” ءدال ءوزى، ياعني ۇڭگىر پۇتحانانىڭ ىشىندەگى ايتىلمىش «ميكرو ۇڭگىر».
ۇڭگىردىڭ تاعانىنان توبەسىنە دەيىن كىتاپ ءۇيىلىپتى. تۋرا ادامنىڭ بويىنان دا بيىك. ستيۆەن مەن جان شۋۋان ەكەۋى كىتاپتىڭ بىرنەشەۋىن اۋدارىستىرىپ كوردى. بۇل كىتاپتاردىڭ دەنى حانتسزۋ جازۋىمەن جازىلىپتى. بۇدان باسقا حاروجدى جانە براحمي جازىلعان كىتاپتار دا بار ەكەن. تاعى دا بۇرىن كورگەندى بىلاي قويىپ، ءتىپتى اتىن ەستىپ كورمەگەن ءبىرسىپىرا كىتاپتار تۇر.
بۇل ەكى ادام وسى مىڭ ۇيدە جارىم ايدان استام ۋاقىت جاتىپ، شامامەن ون مىڭنان استام كىتاپ تاڭداپ الدى دا، جاشىككە سالىپ ۇرلاپ اكەتتى. ستيۆەن كىتاپتاردىڭ تولەمى ءۇشىن ۋاڭ يانلۋعا 500 سارى كۇمىس بەردى.
ۋاڭ سوپى بۇل 500 سارى كۇمىسپەن ۇڭگىر پۇتحانالاردى جوندەتپەدى، سونداي-اق بۋددالاردى دا جاڭالامادى. ول بۇل كۇمىستەردى تەك ساقتاپ قانا قويدى، ونىڭ ۇستىنە تاعى دا ماساتتانىپ، بايۋدى قيالدادى. وسىدان بىرنەشە اي وتپەي جاتىپ، ايتىپ ايتپاي-اق تاعى ءبىر «بايلىق ءتاڭىرى» ءوزى ىزدەپ جەتىپ كەلدى. بۇل — فرانتسيالىق پەليو بولاتىن.
پەليو دا بۇل جەردە جارىم ايدان استام ۋاقىت جاتتى. قالعان كىتاپتاردىڭ ىشىنەن ەرىنبەي-جالىقپاي ءسۇن داۋىرىنەن ىلگەرى التى مىڭنان استام كونە كىتاپتى تاڭداپ الىپ، ون جاشىككە ءبولىپ سالدى دا، اربامەن الىپ كەتتى. بۇل فرانتسيالىق پروفەسسوردىڭ حانتسزۋشا ورەسى اسا جوعارى بولاتىن، سوندىقتان ول كوپتەگەن جالعىز نۇسقالىق كىتاپتاردى تاڭداپ الدى. بۇل كىتاپتار مىڭ التىن بەرسەڭ دە تاتىمايتىن كىتاپتار ەدى.
ءوزىنىڭ ەرەكشە دارىنىن كورسەتۋ ءۇشىن بۇل فرانتسيالىق جول-جونەكەي بەيجىڭدى باسىپ وتكەن كەزدە جۋڭگو ۇكىمەتىندە قىزمەت ىستەيتىن كونە دوسى يۋان جاكۋعا ارنايى سالەم بەرە باردى، سونداي-اق وعان دۋنحۋاندا ساقتالعان ءبىر قۇندى كىتاپتى تارتۋ ەتىپ، بۇل كىتاپتاردىڭ كەلۋ تاريحىن بايانداپ بەردى.
يۋان جاكۋ، اسىلەندە، اعارتۋ مەڭگەرمەسىنىڭ ءۋازىرى بولاتىن. سوندىقتان ول كىتاپتىڭ قۇنىن جاقسى بىلەتىندىگى تابيعي ەدى. ول پەليونى شىعارىپ سالعان سوڭ گانسۋ ولكەسىنىڭ امىرشىسىنە تابانداتا تەلەگرامما جولداپ، ونىڭ قالعان كىتاپتاردى ءبىرىن قالدىرماي بەيجىڭگە جەتكىزۋىن، ونىڭ ۇستىنە ۋاڭ سوپىنى مەملەكەتتىڭ بايلىعىن ۇرلاپ ساتقان قىلمىسى ءۇشىن جازاعا تارتۋىن ءوتىندى.
ءدال وسى كەزدە ۋاڭ سوپى ميڭشاشان تاۋىنداعى مىڭ ۇڭگىردىڭ سىرتىندا كۇنشۋاقتى قاقتالىپ، بايۋدىڭ سىرىن تۇسىندە كورىپ وتىرعان. پەليو كەتىپ كوپ ۇزاماي، رەسەيلىك ولدەنبۋرگ پەن گەرماندىق فون لەكوك كەلىپ، ءبىراز كۇمىس بەرىپ، قارت سوپىدان بىرقانشا ەرتە زامان كىتاپتارىن سۇراپ اكەتتى. ۋاڭ سوپى ۇڭگىردەگى قالعان كىتاپتى شامالاپ كورىپ ەدى، مولشەرمەن ون مىڭنان استام كىتاپ قالعان ەكەن. وسىدان بىلاي دا كىتاپ سۇرايتىن شەتەلدىكتەر كەلەدى دەپ ەسەپ سوققان ول، كىتاپتارعا بۇرىنعىسىنان ەكى ەسە باعا قويماق بولدى.
سونىمەن ول ءار كۇنى كىشكەنە ورىندىعىن الىپ شىعىپ، ۇڭگىر اۋزىنا بارىپ وتىرىپ، “شەتەلدىك بايلىق تاڭىرلەرىن” كۇتەتىن بولىپ الدى.
وسى كۇنى ۋاڭ يانلۋ كۇنگە قاقتالىپ وتىرعاندا بىرتە-بىرتە ۇيىقتاپ كەتتى. ءبىر مالايى جۇگىرىپ كەلىپ:
– قوجەكە، داڭق وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى بىرنەشە ءجۇز مۋ (مولشەرلى ەگىستىك) قۇنارلى اتىز ساتىلماق ەكەن، باعاسى وتە ارزان. الاسىز با، قايتەسىز؟ – دەپ سۇرادى.
ۋاڭ يۋان توسەكتەن تۇرا بەرگەندە جاس تا سۇلۋ ەكى قىز دەرەۋ ونىڭ كيىمدەرىن كيگىزەدى. سۇلۋ ايەلى دە كەلىپ، وعان الگى بىرنەشە ءجۇز مۋ جەردى ساتىپ الىپ، ءوزىنىڭ ەگىس الاڭىمەن بىرىكتىرۋدى ايتادى.
ۋاڭ يانلۋ ايەلىنە:
– قايداعى اقشا؟ قايداعى اقشا؟ شەتەلدىك بايلىق تاڭىرلەرى دە كەلگەنى قويدى، مەنىڭ قولىمدا ناق اقشا جوق، – دەيدى.
ءدال وسى كەزدە مالايلارىنىڭ بىرەۋى كىرىپ كەلىپ:
– شەتەلدىك ۇلىق سىزبەن كەزدەسۋدى تىلەپ تۇر، – دەپ مالىمدەيدى.
قۋانىشى قوينىنا سىيماي كەتكەن ول دەرەۋ قوناقتاردىڭ الدىنان شىعىپ قارسى الماق بولدى. بۇل جولى كەلگەن شەتەلدىكتەر جانە ولاردىڭ ات-كولىكتەرى كوپ-اق ەكەن، ۇڭگىردىڭ اۋىزىندا قارا ءدۇبىر بولىپ تۇر.
مەن سەن بولعان ۋاڭ يانلۋ ۇيقىسىنان وياندى، قاراسا، شىنىندا ءبىر توپ اتتى ادام كەلىپ تۇر ەكەن. سويتسە، مىنالار شەتەلدىكتەر ەمەس، ۇكىمەتتىڭ جاساعى ەكەن. ەكى جاساعى ۋاڭ سوپىنى ۇستايدى دا، وعان ساقتالعان كىتاپتاردى تاپسىرۋدى بۇيىرادى.
امالسىزدان ءتىلى بايلانىپ قالعان ول، ءوزىنىڭ بايۋى ءۇشىن تىعىپ قويعان كىتاپتاردى تاپسىرۋعا ءماجبۇر بولدى. قالعان كىتاپ شامامەن ون مىڭنان استام ەكەن.
كەلگەن ءبىر توپ جاساق دۋنحۋاندا ساقتالعان كىتاپتاردىڭ بارلىعىن بەيجىڭگە كوتەرىپ اكەتتى، ال ۋاڭ سوپىنى دۋنحۋان اۋدانىنىڭ جامبىلىنا الىپ باردى. كەيىن كەلە ۇكىمەت بۇل قارت سوپىعا ءولىم جازاسىن بەردى دە، باسىن كەسىپ، ءىلىپ قويدى. بىراق شەتەلدىكتەر ۇرلاپ كەتكەن ەرتە زامان قۇندى كىتاپتارىن قايتارىپ الۋعا امال بولمادى.
شەتەلدىكتەردىڭ دۋنحۋاننان ۇرلاپ اكەتكەن كىتاپتارى تەز ارادا كوپتەگەن ماماندار مەن وقىمىستىلاردىڭ نازارىن اۋداردى. سونداي-اق ول كىتاپتار جونىندە كەڭ كولەمدە زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ءدال وسى كەزدە عانا ەل بۇل كىتاپتاردى ءسۇن پاتشالىعى زامانىندا وسى اراداعى موناحتاردىڭ تاعىلىم جاساقتارىنىڭ ورتەپ جىبەرۋىنەن قورعاپ، جيناپ الىپ، وسى ۇڭگىرگە تىققانىن انىق ۇقتى.
بۇل كىتاپتاردىڭ ىشىندە بۋددا نومدارى بار، بۇدان باسقا سول زاماننىڭ تۇرمىسى سۋرەتتەلگەن، ۇكىمەت احۋالى باياندالعان ماتەريالدار جانە ادەبي-كوركەمونەر جازبالارى دا بار. كىتاپتاردىڭ جازۋلارى دا ءارتۇرلى: حانتسزۋ جازۋىمەن جازىلعان كىتاپتار، سونداي-اق براحمي جازۋىمەن، حاروجتى جازۋمەن، تيبەت جازۋىمەن، تانعىت جازۋىمەن، ەرتەدەگى ۇيعىر جازۋىمەن جازىلعان كىتاپتار بار ەدى.
بۇل مادەني مۇرالاردىڭ جارىق كورۋى دۇنيە مادەنيەت تاريحىنا شۇعىلالى بەت بولىپ قوسىلدى، سونداي-اق ءبىر جاڭا عىلىمدى – «دۋنحۋان عىلىمىن» اشتى.
بۇل مادەني مۇرالاردى دۋنحۋاننان ەۋروپاعا ءبىرىنشى رەت ۇرلاپ اپارعان ادام – ستيۆەن. سوندىقتان ونىڭ اتىنىڭ ەلدەن ەرەك شىعاتىندىعى دا تابيعي. مىنە، وسىسى ءۇشىن ول 1909 جىلى انگليانىڭ پاتشا اۋلەتى عىلىمي قوعامى جاعىنان ەكىنشى رەت مەدالمەن سىيلاندى.
ستيۆەنگە حاتشى بولىپ، ونىڭ دۋنحۋاننان كىتاپ ۇرلاپ اكەتۋىنە جاردەمدەسكەن جان شۋۋان ستيۆەننىڭ تانىستىرۋىمەن انگليانىڭ قاشقاردا تۇراتىن كونسۋلحاناسىنا شەتەلدىكتەر ءۇشىن ىستەيتىن قىزمەت تاپتى.
1913 جىلى مينگو ۇكىمەتى قۇرىلىپ، باسقا مەملەكەتتەردىڭ تەكسەرۋشىلەرى بايىرعى جىبەك جولىنا تاۋەكەلشىلدىكپەن كەلە المايتىن بولعان ەدى. وسى كەزدە جىبەك جولىنا كەلىپ ەكى جىل ارەكەت جاساعان ستيۆەن قايتىپ بارعان سوڭ قالىڭدىعى ءۇش ديۋيم شاماسىنداعى، 16 فورماتتىق «باتىس ءوڭىر ارحەولوگيا ەستەلىكتەرى» اتتى كەسەك شىعارماسىن جازىپ شىقتى.
ول كىتاپ باسىلىپ تاراتىلعان سوڭ كوپتەگەن جۋڭگولىقتاردىڭ بايىرعى جىبەك جولىنا بولعان نازارىن اۋداردى. حان لەران اتتى سۋرەتشى باي اۋدانىنداعى قىزىل مول ۇيىنە بارىپ ارنايى تەكسەرۋ جۇرگىزدى.
قاجەت انداس
“Q-Andas” اقپاراتتىق اگەنتتىگى
جالعاسى بار…
