Uań Softyń memleket qazynasyn satyp paida tabuy
Basy: Búl kúnderi Stiven kózin júmsa bolǵany, beine ertedegi Hotan óńiriniń gúldenip, kórkeigen kórinisin kórgendei bolyp júrdi. Osynau baiyrǵy Jibek jolynyń ońtústik jaǵynda kósilip, úshi-qiyry joq shyraily dala jatyr. Onda japyraq jaiǵan jap-jasyl aǵashtar, bir-birine jalǵasqan qala qorǵandar, tau-dalada myńǵyryp jatqan mal tabyndary, túrli astyq daqyldarynan alynǵan mol ónim bar.
Al anau shyǵystan batysqa, batystan shyǵysqa ketip qaishylasyp jatqan sauda keruenderi, olardyń bettelegen túieleri men attary, taudai-taudai qyp artqan toǵanaqtary – bári de toǵanaqpen qosa úmit pen quanyshty áketip bara jatqan siyaqty…
Birte-birte búl evreidiń kóz aldy búlyńǵyrlana berdi. Erte zaman sauda kerueni Hotan raionynan ótip ketkennen keiingi kórinisti ol bilmeidi. Aldyńǵy ret “tekseru” júrgizip kelgeninde nebári bir-aq jyl júrgen, shyǵysqa qarai júre beruge amaly bolmaǵan. Búl jait ony mynadai túisikke keltirdi: beine bir bai otbasynyń biik dualynan asyp túsip, qolyna azdap birdeńe endi iline bergende áldeneden shoshyp qashyp ketken úry siyaqty, ishki kóńil kúiin ylǵi bir naumez sezim bilep júrdi.
Al qazir onyń ataq-abyroiy ósti. Endi kezek – bir isti tyndyryp tastap, Batystyń «SHuanzan» bolǵysh oiy bar. Sonymen Indiya bileushilerine erte zaman Jibek jolyn qaita bir ret tekseru pikirin ortaǵa qoidy.
1907 jyly Stivenniń pikiri qabyldandy. Úlybritaniya muzeii oǵan mol qarajat berip, kómek kórsetti. Ol Ramkingti jer túzilisin syzu júmysyna kómektesuge úsyndy. Sondai-aq aǵylshyn tilin biletin Jyan SHuuan degen juńgolyqty sapar jolyndaǵy kórinisterdi estelikke alu, Juńgo jaqpen sóilesuge dáneker bolu syndy ister jóninen jatshylyqqa aldy.
Osy jyly shilde aiynda olar “tekseru” júrgizip, Hotanǵa taǵy keldi.
Stiven eki aiǵa juyq “tekseru” júrgizu arqyly qúmǵa kómilip qalǵan bir erte zaman tatyasynan (múnarasynan) kóptegen mádeni múralar tauyp alyp, Hotan qalashyǵyna qaityp keledi. Jol-jónekei eski búiymdar satatyn bazardan ótip bara jatqan kezde ol oilamaǵan jerden aldyńǵy ret ózine jol bastaushy bolǵan Mehmet degen qariyamen úshyrasyp qaldy. Qariya jerge jaima ashyp qoiyp, erte zaman jazbalaryn satyp otyr eken.
Qolyna erte zaman jazularynyń bireuin alyp kórgeninde Stivenniń óńinen tańdanǵan, quanǵan jáne áserlengen beine baiqala bastady. Qolyndaǵy erte zamanǵy jazba material hantszu jáne harojdy jazularymen, Hotan jazuymen jazylypty. Ańǵaruy – sol kezdegi úkimet qatynasy bolsa kerek, sondyqtan úsh túrli jazu qoldanylǵan eken.
– Búl jazbalardy qaidan aldyńyz? Endi bar ma? Joq pa? – dep asyǵa súrady Stiven.
Jol bastaushy til qatpastan kúlimsirep qana qoidy.
– Myna erte zaman jazbalaryn men túgel satyp alaiyn. Osy siyaqty jazba materialdar qai jerde bolsa, meni sonda bastap baryńyz, qazyp kóreiin. Qazudan shyqqan jazbalar kóp bolsa, sizge de kóp aqsha beremin, – dedi Stiven, jol bastaushynyń jauap bermei otyrǵanyn kórip, amalsyzdan saudalasu ádisin qoldanyp.
– Ha-ha! Myna sózińiz jónimen aityldy. Sizdi bastap baraiyn, qazyńyz, ol jerde erte zaman jazbalary barshylyq! – dedi qart jol bastaushy.
Sonymen Mehmet Stivendi ózderi aldyńǵy ret qazyp ketken baiyrǵy Nie qalasynyń qasyna ertip baryp, bir topyraq tómpeshikti qazdyrdy. Tómpeshiktiń astynan aitqanyndai-aq kóptegen erte zaman jazbalary jáne birneshe parsha Grekiya áiel qúdaiynyń, mahabbat qúdaiynyń, paluandar qúdaiynyń syzba suretteri shyqty.
Óziniń arheologiyalyq bilimine súiengen Stiven baiyrǵy Nie qalasynyń erte zamanda Nie memleketine, keiin kele SHan-shan memleketine táueldi bolǵandyǵyna tabanda-aq tújyrym jasady. Sirá, búl “topyraq tómpeshik” baiyrǵy SHan-shan memleketiniń arhiv qoimasy siyaqty. Búl memleket hantszu mádenietin, Úndi mádenietin jáne grek mádenietin toǵystyryp, óz mádenietiniń úlgilerin jasap shyqqan.
Jańa eradan búrynǵy 77 jyly Kyruarniya patshasy túrlausyzdyq istep, Finderdiń qúldyǵyna kirgendikten, Han patshalyǵy ordasy Fujiesini jiberip patshany óltirip, patshanyń inisi Úitushyny taqqa shyǵarady. Memleket astanasyn ońtústikke kóshirgen soń atyn SHan-shan dep ózgertedi. Al SHan-shan qalasy Sven Hiedin tapqan Miran qalasynyń mańynda edi. Sondyqtan ol jerdi ábden qazyp bolǵan Stiven dereu baiyrǵy Miran qalasyna tartty.
Stiven Miran (qazirgi SHarǵylyq audanynyń mańynda) qalasynyń ornynda qazu, “tekseru” júrgizip, taǵy da oilamaǵan oljaǵa batty. Ol osy baiyrǵy qala ornynan birneshe kún ishinde púthanalardy tapty, sondai-aq qyruar erte zaman jazbalaryn, budda nomyn tauyp aldy. Ásirese úsh jáne bes púthanalardan kóptegen baiyrǵy Grekiya, Rim stilindegi qabyrǵa suretterdi tapty. Múnyń ishinde birneshe kishkentai perishtelerdiń sureti bar edi. Búlardyń barlyǵy arqalarynda qos qanattary bar balalar eken de, bári sábi janarlaryn úlken ashyp, mynau tańǵajaiyp dúniege qarap túr.
Stivenniń hatshysy Jan SHauan jaqtysy sóilep:
– Mynauyńyz úly tapqyrlyq! Dúniedegi eń ertedegi angeldar osy aradan tabyldy. Búlar eki myń jyldyń aldynda úshyp Juńgoǵa kelgen bolsa kerek, ańǵaryńyz ba? – dedi.
– Meniń mejeleuimshe, múndai qanatty perishteler eń beri bolǵanda jańa eranyń I–II ǵasyrlarynyń nársesi. Búlar ózimiz basqa jerlerden baiqaǵan qanaty bolmasa da aspanǵa úshyp shyǵa alatyn úshpa perishtelerge úqsamaidy. Óitip úshatyn perishteler Batys mádenieti men SHyǵys mádenietiniń budandastyrylǵan tuyndysy, al myna siyaqty qanatty perishteler bolsa Europanyń mahabbat qúdaiy. Men búlardy Angliyaǵa alyp ketemin! – dedi Stiven.
Stiven osyny aitty da, qol astyndaǵylarǵa qabyrǵa suretterdi qaza beruge ámir etti. Onda túsiniksiz bir máseleniń barlyǵy taǵy sezilip qalǵan Jan SHuuan eki oily bolyp túrdy da:
– Stiven myrza, myna qabyrǵa suretter óte qúndy bolǵanda, búlardy Sven Hiedin nege alyp ketpegen? – dep súrady.
– Ha-ha! Seniń aityp túrǵanyń álgi shved pe? Ol, ásiinde, jaratylys ǵylymynyń ǵalymy bolatyn. Arheologiyamen keiinirek ainalysqan, kórkemóner jaǵyndaǵy bilimi jetkiliksiz. Sondyqtan mádeni múralardy paryqtau qabileti olqylau bolyp qalady ǵoi. Ol Miranǵa barǵanda, sirá, erte zaman kitap materialdaryn qazuǵa ǵana nazar audaryp, myna siyaqty nárselerge nemqúraily qaraǵan bolsa kerek, – dedi Stiven.
Osyny aitqan kezde Stivenniń oiyna ayaq astynan taǵy bir sheteldik túse ketti. Ol – Rotsi degen adam edi. 1879 jyly Gansudaǵy Dunьhuan audanyna barǵan ol sol jerden kóptegen tas úńgirlerdi, úńgirdiń ishinde qyruar reńdi suretter men qabyrǵa suretterdiń barlyǵyn baiqaidy. Ol eline qaityp barǵan soń bir habar jazyp, osy bir erte zaman ásemóner qambasyn tanystyrady. Biraq ókinerlik jeri – ol ásemóner bailyǵy saqtalǵan osy qambaǵa kire túra, sol qabaǵyndaǵy asyldan bir túiir de alyp qaitpapty.
Stiven búl jolǵy “tekseruinde” erte zaman eki orynda ataǵy dúnieni eleń etkizgen mádeni múra kenin “ashty”. Dunьhuanda taǵy bir keremet jaratudy oiyna alǵan ol, Jan SHuuandy sol jaqqa barlau jasauǵa jiberdi.
1907 jyldyń aqpan aiynda Stiven Dunhuanǵa keldi. Óz qojasyn meimanhanada qarsy alǵan Jan SHuuan sopy baiqaǵan kitap saqtauly úńgir jónindegi áńgimesin oǵan maiyn tamyza aityp berdi.
Jan SHuuannyń áńgimesin tyńdaǵan YUridiń betine kúlki oinap shyǵa keldi, artyna ol qabaǵyn túie:
– Mynau kitaptardyń tabyluy Qúdaidyń maǵan sabaǵat etip berip otyrǵan bir retki bayan oraiy. Biraq ol jerdi kúzetip túrǵan adam bar. Bizdiń eń qalǵan erte zaman qalasynyń ornyn emin-erkin qaza beretinimizge úqsamaidy. Onda qanshalyqty qúndy nárse bolsa da, alyp kete bersek, Juńgo úkimeti bilip jatqan joq! – dedi.
– Myrza, siz búl jaǵyn jaqsy bile almai otyrsyz. Uań sopy degenińiz qúndy mádeni múralardy paryqtai bilmeitin nadan adam, biz oǵan biraz aqsha bersek…
– Ol adamnyń sopylyq qúryp, azap shegip júrgenin biluińiz kerek! – dedi hatshysynyń sózin bólgen Stiven.
Jan SHuuan qarq-qarq kúlip:
– Neniń sopylyǵy oǵan? Juńgoda: “Sopy bailyq súimes, ózine igilik kelse taǵy jek kórmes” degen maqal jaqsy aitylǵan. Onysyn bylai qoiǵanda, búl Uań sopy jerinde ásker bolǵan, sopylyqty jol ortada qúryp otyrǵan adam ǵoi. Meniń oiyma bir ádis kelip túr, – dedi de, dausyn ádeii júmbaq sybyrǵa ainaldyryp, “osylai da osylai” dep Stivenge qúpiyasyn aitty. Onyń sózi Stivenniń kókeiine qona ketti, júzine shattyq kúlkisi esip qaldy.
Kelesi kúni búl ekeui – evrei men Jan SHuuan – biraz iis shyraq pen tileu as daiyndap alyp, atpen Mińshashan tauyna tike tartty da, Mugau tas úńgirine keldi.
Dunhuan audany – ertedegi Jibek jolyndaǵy mańyzdy qalashyq. Han Udi zamanynda búl óńirden Hykchi mekemesi qúrylyp, mol ásker túrǵyzylǵan. Keiin kele búl óńir aimaqqa ózgertilgen. CHiń patshalyǵy túsyna kelgende ǵana búl óńir aimaqtan audan bolyp qúrylady. Attary tarihqa áigili YUmin Guań men YAn Guań bekinisteri osy audan shekarasy ishinde.
Qalanyń ońtústik jaǵyna 40 shaqyrym keletin Mińshashan tauynyń basyna áldeneshe júz úńgir púthanalar qazylǵan. Osy baiyrǵy qalanyń gúldenip kórkeigen kezinde búl arada pútqa tabyna kelushilerdiń ayaǵy jyl boiy úzilmeitin. Al búgingi tańda Dunhuan mańyzdy qatynas jol boludan qalǵan, qai zamannan bastap ekeni málimsiz. Iis shyraq tútatyp, qúdaiǵa qúlshylyq etetinderdiń ayaq izi myń úńgirdiń aldynda óshken.
Uań sopy jalǵyz ózi qańyraǵan en taudy kúzetip jatady. Múndaǵy maqsaty – amalyn tauyp beinettenbei kún kóru. Búl kúni qúlshylyq etuge atpen tauǵa kelgen qonaqtardy yqylaspen kútip aldy.
Jan SHuuan Uań sopyǵa Stivendi tanystyra:
– Stiven myrza Úndistanda budda dinin zerttep júrgen adam. Ol kisiniń shyǵystyń ataqty púthanalaryna kelip, shyraqtaryn jaǵyp, qúdaiǵa qúlshylyq etemin, áigili shaihy-qonaqtarǵa dúǵai-dúǵai sálem jasap, ónege-úlgi alsam degen armany bar. Búgin qymbatty pútqanańyzǵa budda áuliesimen, pusamen didarlasqaly arnaiy kelip otyr. Sopy ústazdyń rahym etuin ótinedi, – dedi.
Uań YAnlu eki alaqanyn bir-birine júptastyryp túryp, jalma-jan bylai dedi:
– Qúdaiǵa myń alǵys! Qúdaiǵa myń alǵys! Qorash sopyńyz osy jerde mynau ejelgi púthanalardy kúzetip jatyr demese, tylsym budda taǵylymyna onsha jetik emes. Sóitip otyryp qalai taǵylym bere alsyn?
– Ústaz sopy, osy qúlazyǵan en saida úzaq jyl túrdyńyz. Mynau myń jyldyq baiyrǵy púthanalardy kúzetip, túrmys ótkizuge beiim boldyńyz. Sóitip mol sauapty is istedińiz! Biraq búl jerge kelip, tauyp etushiler, qaiyr-sadqa berushiler tym az, sodan sopy ústaz qalai ómir ótkizip júr eken? – dedi Stiven asa bir ibalyqpen.
– Hai! Múny bir auyz sózben aita salu qiyn ǵoi! – dedi Uań sopy segiz múńly pishinmen. – Áńgime jan saqtau jaǵynda ǵana bolsa, ol ońai ǵoi. Osy myń úi elsiz shól dalasy ornalasqanymen, biraq osy on neshe shaqyrym ainalaǵa otyryqtasqan eldiń bári Sakьyamunidiń múritteri. Men jyl saiyn áinekke túsip, el aralap, azdap qaiyr-sadqa súraimyn. Iship-jep, kiim-keshekten onsha qam jep ketken joqpyn. Biraq keibir buddar synyp, púthanalar ábden tozyǵy jetip barady, olardy jóndeu qiyn bolyp otyr.
Stiven qaltasynan eki kesek kúmis alyp shyǵyp, ony qos qoldap Uań YAnluǵa úsynyp jatyp:
– Men ózim úzaq jol júrip kele jatqan adam edim, alyp shyqqan jol qarajatym sanauly. Mynau 20 sary kúmis, sopy ústazdyń qabyl kóruin ótinemin. Búl ústazdyń azdy-kópti kiim-keshek aluyna jarar. Al ózimniń jáne bir tilegim bar edi. Eger sopy ústaz maǵan kómek kórsete alar bolsa, onda qarashańyz budda qúdailaryn qaitadan jańǵyrtyp, jańalap shyǵu úshin pútqanańyzǵa biraz aqsha sadaqa beruge peiilmin, – dedi.
Qart sopy eki kesek appaq kúmiske tesireie qarap qaldy. Ol biraz tartynǵan bolyp otyrdy da, kúmisti qaǵyp aldy. Sodan soń:
– Qaiyr-sadqa berushi, siz meniń mynau tozyǵy jetken púthanama kelude menen ótiner nendei búiymtaiyńyz bar? Aita berińiz. Kedei sopyńyz shamasynyń jetisinshe kómek kórsetedi, – dedi.
– Ústaz sopy, osydan birneshe jyl ilgeri budda kitaptary qoiylǵan bir úńgir tauyp alǵan ba edińiz? Meniń sol kitaptaryńyzdy kórgim keledi, birnesheuin Úndistanǵa alyp qaitsam deimin, – dedi Stiven.
Álisin-áli shúlǵyǵan Uań sopy eki qonaqty kitap qoiylǵan úńgirge ertip bardy.
Búl 151-nómirli tas úńgirdiń ishinen qazylǵan bir qosalqy úńgir eken. Biiktigi shamamen 2,6–2,7 metr, úzyny men keńdigi 3 metrden. Búryn shaihy-qonaqtardyń túruyna arnalǵan “dindarlar bólmesiniń” dál ózi, yaǵni úńgir púthananyń ishindegi aitylmysh «mikro úńgir».
Úńgirdiń taǵanynan tóbesine deiin kitap úiilipti. Tura adamnyń boiynan da biik. Stiven men Jan SHuuan ekeui kitaptyń birnesheuin audarystyryp kórdi. Búl kitaptardyń deni hantszu jazuymen jazylypty. Búdan basqa harojdy jáne brahmi jazylǵan kitaptar da bar eken. Taǵy da búryn kórgendi bylai qoiyp, tipti atyn estip kórmegen birsypyra kitaptar túr.
Búl eki adam osy myń úide jarym aidan astam uaqyt jatyp, shamamen on myńnan astam kitap tańdap aldy da, jáshikke salyp úrlap áketti. Stiven kitaptardyń tólemi úshin Uań YAnluǵa 500 sary kúmis berdi.
Uań sopy búl 500 sary kúmispen úńgir púthanalardy jóndetpedi, sondai-aq buddalardy da jańalamady. Ol búl kúmisterdi tek saqtap qana qoidy, onyń ústine taǵy da masattanyp, bayudy qiyaldady. Osydan birneshe ai ótpei jatyp, aityp aitpai-aq taǵy bir «bailyq táńiri» ózi izdep jetip keldi. Búl — frantsiyalyq Pelio bolatyn.
Pelio da búl jerde jarym aidan astam uaqyt jatty. Qalǵan kitaptardyń ishinen erinbei-jalyqpai Sún dáuirinen ilgeri alty myńnan astam kóne kitapty tańdap alyp, on jáshikke bólip saldy da, arbamen alyp ketti. Búl frantsiyalyq professordyń hantszusha óresi asa joǵary bolatyn, sondyqtan ol kóptegen jalǵyz núsqalyq kitaptardy tańdap aldy. Búl kitaptar myń altyn berseń de tatymaityn kitaptar edi.
Óziniń erekshe darynyn kórsetu úshin búl frantsiyalyq jol-jónekei Beijińdi basyp ótken kezde Juńgo úkimetinde qyzmet isteitin kóne dosy YUanь Jakuǵa arnaiy sálem bere bardy, sondai-aq oǵan Dunhuanda saqtalǵan bir qúndy kitapty tartu etip, búl kitaptardyń kelu tarihyn bayandap berdi.
YUanь Jaku, ásilende, aǵartu meńgermesiniń uáziri bolatyn. Sondyqtan ol kitaptyń qúnyn jaqsy biletindigi tabiǵi edi. Ol Peliony shyǵaryp salǵan soń Gansu ólkesiniń ámirshisine tabandata telegramma joldap, onyń qalǵan kitaptardy birin qaldyrmai Beijińge jetkizuin, onyń ústine Uań sopyny memlekettiń bailyǵyn úrlap satqan qylmysy úshin jazaǵa tartuyn ótindi.
Dál osy kezde Uań sopy Mińshashan tauyndaǵy myń úńgirdiń syrtynda kúnshuaqty qaqtalyp, bayudyń syryn túsinde kórip otyrǵan. Pelio ketip kóp úzamai, reseilik Oldenburg pen germandyq fon Lekok kelip, biraz kúmis berip, qart sopydan birqansha erte zaman kitaptaryn súrap áketti. Uań sopy úńgirdegi qalǵan kitapty shamalap kórip edi, mólshermen on myńnan astam kitap qalǵan eken. Osydan bylai da kitap súraityn sheteldikter keledi dep esep soqqan ol, kitaptarǵa búrynǵysynan eki ese baǵa qoimaq boldy.
Sonymen ol ár kúni kishkene oryndyǵyn alyp shyǵyp, úńgir auzyna baryp otyryp, “sheteldik bailyq táńirlerin” kútetin bolyp aldy.
Osy kúni Uań YAnlu kúnge qaqtalyp otyrǵanda birte-birte úiyqtap ketti. Bir malaiy júgirip kelip:
– Qojeke, Dańq ózeniniń jaǵasyndaǵy birneshe júz mu (mólsherli egistik) qúnarly atyz satylmaq eken, baǵasy óte arzan. Alasyz ba, qaitesiz? – dep súrady.
Uań YUan tósekten túra bergende jas ta súlu eki qyz dereu onyń kiimderin kigizedi. Súlu áieli de kelip, oǵan álgi birneshe júz mu jerdi satyp alyp, óziniń egis alańymen biriktirudi aitady.
Uań YAnlu áieline:
– Qaidaǵy aqsha? Qaidaǵy aqsha? SHeteldik bailyq táńirleri de kelgeni qoidy, meniń qolymda naq aqsha joq, – deidi.
Dál osy kezde malailarynyń bireui kirip kelip:
– SHeteldik úlyq sizben kezdesudi tilep túr, – dep málimdeidi.
Quanyshy qoinyna syimai ketken ol dereu qonaqtardyń aldynan shyǵyp qarsy almaq boldy. Búl joly kelgen sheteldikter jáne olardyń at-kólikteri kóp-aq eken, úńgirdiń auyzynda qara dúbir bolyp túr.
Men sen bolǵan Uań YAnlu úiqysynan oyandy, qarasa, shynynda bir top atty adam kelip túr eken. Sóitse, mynalar sheteldikter emes, úkimettiń jasaǵy eken. Eki jasaǵy Uań sopyny ústaidy da, oǵan saqtalǵan kitaptardy tapsyrudy búiyrady.
Amalsyzdan tili bailanyp qalǵan ol, óziniń bayuy úshin tyǵyp qoiǵan kitaptardy tapsyruǵa májbúr boldy. Qalǵan kitap shamamen on myńnan astam eken.
Kelgen bir top jasaq Dunhuanda saqtalǵan kitaptardyń barlyǵyn Beijińge kóterip áketti, al Uań sopyny Dunhuan audanynyń jambylyna alyp bardy. Keiin kele úkimet búl qart sopyǵa ólim jazasyn berdi de, basyn kesip, ilip qoidy. Biraq sheteldikter úrlap ketken erte zaman qúndy kitaptaryn qaitaryp aluǵa amal bolmady.
SHeteldikterdiń Dunhuannan úrlap áketken kitaptary tez arada kóptegen mamandar men oqymystylardyń nazaryn audardy. Sondai-aq ol kitaptar jóninde keń kólemde zertteu júrgizildi. Dál osy kezde ǵana el búl kitaptardy Sún patshalyǵy zamanynda osy aradaǵy monahtardyń taǵylym jasaqtarynyń órtep jiberuinen qorǵap, jinap alyp, osy úńgirge tyqqanyn anyq úqty.
Búl kitaptardyń ishinde budda nomdary bar, búdan basqa sol zamannyń túrmysy surettelgen, úkimet ahualy bayandalǵan materialdar jáne ádebi-kórkemóner jazbalary da bar. Kitaptardyń jazulary da ártúrli: hantszu jazuymen jazylǵan kitaptar, sondai-aq brahmi jazuymen, harojty jazumen, tibet jazuymen, tanǵyt jazuymen, ertedegi úiǵyr jazuymen jazylǵan kitaptar bar edi.
Búl mádeni múralardyń jaryq kórui dúnie mádeniet tarihyna shúǵylaly bet bolyp qosyldy, sondai-aq bir jańa ǵylymdy – «Dunhuan ǵylymyn» ashty.
Búl mádeni múralardy Dunhuannan Europaǵa birinshi ret úrlap aparǵan adam – Stiven. Sondyqtan onyń atynyń elden erek shyǵatyndyǵy da tabiǵi. Mine, osysy úshin ol 1909 jyly Angliyanyń patsha áuleti ǵylymi qoǵamy jaǵynan ekinshi ret medalьmen syilandy.
Stivenge hatshy bolyp, onyń Dunhuannan kitap úrlap áketuine járdemdesken Jan SHuuan Stivenniń tanystyruymen Angliyanyń Qashqarda túratyn konsulhanasyna sheteldikter úshin isteitin qyzmet tapty.
1913 jyly Mingo úkimeti qúrylyp, basqa memleketterdiń tekserushileri baiyrǵy Jibek jolyna táuekelshildikpen kele almaityn bolǵan edi. Osy kezde Jibek jolyna kelip eki jyl áreket jasaǵan Stiven qaityp barǵan soń qalyńdyǵy úsh dyuim shamasyndaǵy, 16 formattyq «Batys óńir arheologiya estelikteri» atty kesek shyǵarmasyn jazyp shyqty.
Ol kitap basylyp taratylǵan soń kóptegen juńgolyqtardyń baiyrǵy Jibek jolyna bolǵan nazaryn audardy. Han Leran atty suretshi Bai audanyndaǵy Qyzyl mol úiine baryp arnaiy tekseru júrgizdi.
Qajet ANDAS
“Q–Andas” aqparattyq agenttigi
Jalǵasy bar…
