Redaktsiyalyq kirispe
Basy: «Qyzyljar shaiqasyna – 327 jyl» seriyasy ayasynda jaryq kórgen «Ainalaiyn, Atameken!» jinaǵy – Táuelsizdik jyldarynda tarihi Otanyna oralǵan qandas aqyn-jazushylardyń júrekjardy shyǵarmalaryn toptastyrǵan taǵylymdy eńbek. Búl jinaqta el men jerge degen saǵynysh, tuǵan topyraqqa degen súiispenshilik, azattyqtyń qadir-qasieti óleń men kórkemsóz arqyly órnektelgen.
Kitapqa engen tuyndylar – alysta júrip Atajúrtty ańsaǵan júrekterdiń shynaiy úni. Alaida jinaqtyń kólemine bailanysty ár qalamgerdiń tek úsh shyǵarmasy ǵana qamtylǵan bolatyn. Osy olqylyqtyń ornyn toltyru maqsatynda Qandas.kz saity «Ainalaiyn, Atameken!» jinaǵyna engen avtorlardyń shyǵarmashylyǵyn keńinen tanystyrudy jón kórdi.
Búl joly oqyrman nazaryna qandas aqyn, qalamger Qarqyn Qasymbekúlynyń óleńderi men áńgimeleri úsynylyp otyr. Onyń shyǵarmalarynan tabiǵatqa súiispenshilik, adam janynyń iirimderi, úrpaqqa ónege, ǵylym men bilimge úndegen tereń oilar aiqyn ańǵarylady. Aqynnyń tili – qarapaiym, oiy – salmaqty, aitary – ómirsheń.
Qandas.kz portalynda qazaqtyń sóz mádenietin, oi tereńdigin, ruhani sabaqtastyqty dáripteitin ádebi dúnielerge árdaiym erekshe oryn beriledi. Sonyń biri – aqyn Qarqyn Qasymbekúly men qúrdasy Saǵira Aryqqanqyzy arasyndaǵy jazba aitys.
Búl tuyndy – jai ǵana óleńmen hat almasu emes. Múnda uaqyttyń tynysy, qoǵamdaǵy ózgerister, adam men zaman arasyndaǵy bailanys, dostyq pen saǵynysh, úlkenge qúrmet, úrpaq sabaqtastyǵy kórkem tilmen órnektelgen. Jazba aitys arqyly avtorlar búgingi qoǵamdaǵy ruhani qúndylyqtardyń jai-kúiin saralap, adamdyq bolmys, qarym-qatynas, zamanaui ómirdiń betalysy jaiynda oi tolǵaidy.
Qarqyn Qasymbekúlynyń tolǵamdy saualdary men Saǵiranyń baiypty jauaptary óleń órnegimen órile otyryp, oqyrmandy ótken men búgindi salystyra qarauǵa jeteleidi. Búl – qazaqy tanym men qazirgi zaman shyndyǵynyń kórkem toǵysy.
«Qaidasyńdar, dostarym» atty án mátini – jastyq shaqtyń jarqyn sátterine, adal dostyqqa, birge ótken kúnderdiń saǵynyshyna toly syrly shyǵarma. Ómirdiń ár kezeńinen ótip, ata-áje atanǵan shaqta da úzilmegen dostyqqa degen qúrmet pen ańsar búl tuyndyda shynaiy sezimmen óriledi. Án joldarynan uaqyttyń taby, saǵymǵa ainalǵan jyldardyń elesi, alysta júrip eske alǵan asyl jandarǵa degen ińkárlik anyq seziledi.
Al «Qyz-kelinge nasihat» atty óleń – últtyq tárbie men adamgershilik qúndylyqtardy aldyńǵy orynǵa qoyatyn taǵylymdy tuyndy. Múnda ata-ene men kelin arasyndaǵy syilastyq, meiirim men túsinistik, imandylyq pen jauapkershilik máseleleri baiyppen qozǵalady. Aqynnyń búl ósieti – búgingi jas kelinderge ǵana emes, tútas qoǵamǵa arnalǵan izgi úndeu.
Qarqyn Qasymbekúlynyń shyǵarmalary – ómirden alynǵan, eldik tanymǵa negizdelgen, qazaqy bolmysty saqtauǵa úndeitin dúnieler. Qandas.kz oqyrmandary úshin búl tuyndylar ruhani demeu, oiǵa jeteler ónegeli sóz bolary anyq.
Qazaq dúnietanymynda sózdiń kiesi, ataudyń qasieti erekshe baǵalanǵan. Keibir úǵymdar bar – olar uaqyt ótse de, zaman ózgerse de, mánin joǵaltpaidy, oqylu baǵyty auyssa da maǵynasyn saqtaidy. Osyndai tereń tanym men últtyq filosofiyaǵa negizdelgen oidy aqynnyń «Qazaqta ózgermeitin 9 sóz» atty óleńinen aiqyn kóremiz.
Búl tuyndysynda aqyn Alla, Ana, Apa, Ata, Aǵa, Ini, Ene, Qazaq, Aua sekildi últtyń ruhani ózegin qúraityn úǵymdardy óleń ózegine ainaldyryp, olardyń mán-maǵynasyn tárbielik ári tanymdyq túrǵyda ashady. Búl – jai ǵana tildik erekshelikke qúrylǵan jyr emes, qazaq bolmysynyń tútas filosofiyalyq júiesin sipattaityn tolǵanys.
Óleńde sózdiń túraqtylyǵy arqyly iman, tárbie, tuystyq, eldik, ómir men tynys úǵymdary sabaqtasyp, oqyrmandy tereń oiǵa jeteleidi. Múndai shyǵarmalar búgingi úrpaqqa últtyq qúndylyqtardy túsindirude, til men sana sabaqtastyǵyn saqtauda airyqsha mańyzǵa ie.
Qandas.kz oqyrmandaryna úsynylyp otyrǵan búl jazba aitys pen óleńder toptamasy – últtyq sóz óneriniń búgingi jalǵasy, ruhani dialogtyń jarqyn úlgisi.
Qandas.kz újymy qandas qalamgerlerdiń múrasyn nasihattaudy, olardyń shyǵarmashylyq álemin jan-jaqty tanytudy aldaǵy uaqytta da júieli túrde jalǵastyra beredi.
PAIDASY NE
Jaudyrǵan men jatyp ap baiǵa silte,
Ózi kelgen eńbeksiz qai nesibe?
Qarau baidan keudeli kedei artyq,
Qarau bolsa bailyqtyń paidasy ne?
Keibir pysyq súienip qailasyna,
Mansap alyp, taqqa kep jaiǵasuda.
Altyn taqta shirenip otyrsań da,
Ádildigiń bolmasa paidasy ne?
Qolda bailyq, kim kepil taimasyna,
Qyzyqqannyń túspesin ailasyna.
Halyq úshin aralap júrmegen soń,
Qymbat kólik mingenniń paidasy ne?
Záulim qabat úi alyp jaiǵasuda,
Qúr qalmaǵan enshiden taimasy da.
Baspana joq halyq shulap júrgende,
Sen otyrǵan záulimniń paidasy ne?
Bári barda úrpaǵyń oilasyn ne?
Qanaǵat qyp, qadirin joimasyn de.
Ash-jalańash júrgende qara halyq,
Sen qaiǵysyz júrgenniń paidasy ne
QÚNDYLYQTY QÚRMETTE
Úrpaǵymyz qazaq degen tekti eldiń,
Tektilikpen tegimdi bilip jetkenmin.
Ne bop barad búl dúnie, shirkin-ai,
Elin emes, tegin bilmesti kóp kórdim.
Maidalanyp ketkeni me úrpaqtyń,
Ishke syimai keledi qatty ún qatqym.
Ilesem dep damuyna qoǵamnyń,
Qúnyn bilmei, qúndylyqty úrlattyń.
Ilese bil damuyna zamannyń,
Qalady shyn shektetilip jamannyń.
Ár últtyń da qúndylyǵy bolady,
Qúnyn bilseń, artqany sol baǵańnyń.
Bara jatyr ataular da ózgerip,
Ishke syimai estip te júrmiz, kóz kórip.
Namys bolmas qazaq bolyp tuylsań,
Ketpeiikshi eliktep erte ózgerip.
Dalbaqtap shauyp, ilese berip dúrmekke,
Keregi ne bólenseń ataq, qúrmetke?
Kóringenniń qoldana bermei eskisin,
Óz últyńnyń qúndylyǵyn qúrmette!
NAURYZ KELDI
Jeti kúnniń súltany,
Júmada kirdi Nauryz.
Ońynan tuyp sholpany,
Tólder emdi nár-uyz.
Toń jibip múzdar eridi,
Kún kúlimdep jaz shyǵyp.
Jer shary qardan jeridi,
Bú da bir táńir jazmyshy.
Oraza keldi otyz kún,
Tiyu úshin nápsini.
Qúlshylyq qyp otyrmyn,
Bilim ap qúran tápsirden.
Jeti dám sap tilek qyp,
Kóje isheiik aǵaiyn.
El-júrtym aman bolsynshy,
Dep isheiik aǵaiyn.
Nauryz keldi, jyl keldi,
Jyl ótip ailar auysqan.
Jaqsylyqtan bolar bir belgi,
Nauryzda bári toǵysqan.
Qaidasyńdar, dostarym
(Án sózi)
Asyl dostar, qaidasyń ańqyldaǵan,
Syr bolmaushy edi arada aitylmaǵan.
Birge ótkizgen kúnder-ai jastyq shaqta,
Júzderińdi saǵyndym jarqyldaǵan.
Qaiyrmasy:
Jastyǵymnyń aiǵaǵy,
Búzylmaǵan qaimaǵy.
Alysta júrip saǵyndym,
Júzderińdi jáidary.
Ázilimiz qashanda jarasymdy,
Bir anadan tuylǵan bala syndy.
Qam-qaiǵysyz dáuren-ai ótip ketken,
Bar men joqty bilmegen sanasudy.
Saǵym jyldar salypty samaiǵa izin,
Talai kóktem, talai qys, talai kúziń.
Ata-áje atandyq taǵdyr syilap,
Úrpaq ósti tolyqsyp úl men qyzyń.
Qaiyrmasy:
Qaidasyńdar, dostarym,
Júrsińder me qosh báriń.
Ózderińdi eske alyp,
Saǵynyp ánge qosqanym.
Qyz-kelinge nasihat
Onyń da, seniń ákeń de bar, anań bar,
Túsinetin saraptap bárin sanań bar.
Ayalai bilseń,
Ata-eneń de úqsas qoi,
Úlyn súiseń, túsine bil, shamań bar.
Dep jatatyn ne kórsetseń ata-eneńe,
Óz qylyǵyń ózińe bóten deme.
Búl dúnie dóńgelek, shyr ainalǵan,
«Basqa kelmeidi, osylai ótem» deme.
Neń ketedi qúrmettep ayalasań,
Jyly sóilep qasyna tayaulasań.
Riza bop batasyn berer edi-au,
SHyn júrekten jylylyq ayamasań.
Kekireiip, kekjiip júre berseń,
Joq nársege qúlaqty túre berseń,
Júrektegi imanyń qaida seniń,
Kelin bolǵan anańdy bile bilseń.
Qolyńnan kelse, meiirim qyl ata-eneńe,
Keiingi úrpaq almasyn jat ónege.
Artyq aitsam sózimdi keshirińder,
Jazylǵanyn kórermiz peshenege.
Qazaqta ózgermeitin 9 sóz
Qazaqta toǵyz sóz bar auyspaityn,
Qossań da basqa sózben qauyshpaityn.
Oqysań aldynan da, artynan da,
Bir maǵynada túrady dauysqa aiqyn.
Áueli jaratushy – «ALLA» sózi,
Alladan basqa qúdiret bar ma ózi?
On segiz myń ǵalamnyń ámirshisi,
Búzyp oqyǵan adamnyń shyǵar kózi.
Alladan soń ózgermes «ANA» esimi,
Ana degen atymen jarasymdy.
Kieli ǵoi ananyń esimi de,
Qúrmetteseń ayalap anańdy.
«APA» degen sóz edi taǵy biri,
Mashaqatpen ótetin taǵdyry.
Ózgermeidi oqysań aldy-artynan,
Tárbiesi siyaqty taǵylymy.
Taǵy bir sóz ózgermes «ATA» degen,
Yqylas-bata tise eken ata bergen.
Ata degen ardaqty, mańǵaz úǵym,
Atań bolsa bedeliń arta bergen.
Qamqorshyń ǵoi aldyńda aǵań bolsa,
Qúrmetke sai ózińdik baǵań bolsa.
«Birge tuǵan birge óler» degen eken,
Qúrmettep júr aǵańdy, sanań bolsa.
Ózgermeitin taǵy da «INI» esimi,
Namys kórgen aǵaǵa tiresudi.
Eki etpeitin aǵanyń sózin búzyp,
Syilastyqpen qúp kórgen ilesudi.
Ekinshi anań emes pe «ENE» degen,
Eshqashanda jeri joq tómendegen.
«SHeshe kórgen ton pisher» deidi halyq,
Jaryńnyń jaqsy bolǵany ónegeden.
Darqan kóńil, jomart últ – «QAZAQ» degen,
Moiymaityn ótse de azappenen.
Atyna úqsas erekshe qasiet bar,
Qazaǵymdy ózgermes ǵajap der em.
Sońǵy bir sóz ózgermes – «AUA» degen,
Bar tirshilik tynystar aua menen.
Auasyz da tirshilik jan úzedi,
Aua bolsa janyńa daua degen.
Saqtaǵaisyń búl sózdi sanańda aiqyn,
Máńgilikke ózgerip joǵalmaityn.
Jaratushyń, tárbien, batań da bar,
Auań da bar – ol úzilse, ómiriń támamdaityn.
Adamdardyń minezi
Adamdardyń ártúrli sanasyna,
Minez-qúlqy, kózqarasyna.
Aiyryp, topqa bólip jatady eken,
Haiuandarǵa úqsatyp baǵasyna.
Deidi eken «jylqy minez» bir adam bar,
Qaǵylez, sergek kelgen ol adamdar.
Qúbylmaly kórseter keide minez,
Jai adam dep eshqashan sanamańdar.
It minezdi deidi eken taǵy birin,
Ittigine úqsatyp taǵdyryn.
Búlańdatyp qúiryǵyn aldap túryp,
Kórsetetin jasyryn taǵylyǵyn.
SHoshqa minez deidi eken búrylmaityn,
Qorys etetin onyń da syry aiqyn.
Músylmanǵa jazbaǵan haram ǵoi dep,
Ishke búgip aita almai yrymdaityn.
Taǵy birin siyrǵa úqsatady,
Súzip qalsa, oqystan qaqsatady.
Dei túrǵanmen, siyrdai qaidan bolsyn,
Airan, súti, etimen asa dámdi.
At qoiǵanǵa biz qazaq qaryqpyz ǵoi,
Haiuandardan asa almai qalyppyz ǵoi.
Maldan basqa kórgeniń, bileriń joq,
Qoidai qońyr, momyndau halyqpyz ǵoi.
Joq demeimin, men de sonyń birimin,
Qalamaimyn oǵan bola kúluin.
Qúdai bergen etke sińgen minez ǵoi,
Biri quanysh, bola berer biri múń.
Joly bar
Kieli úǵym jol degeniń qashanda,
Dep jatatyn «jol kespe» dep atań da.
Ár nárseniń joly bar ǵoi júretin,
Jolsyz júrip adasasyń qaida barsań da.
Jolyn bilseń jetkizedi armanǵa,
Jolyn tappai ókinbe myna jalǵanda.
Tańdai alsań túzu joldy baǵyńa,
Aldan kúter jetip barsań zaryǵa.
Jolyńda bar jazyǵy, qiyr belesi,
Qatpar-qatpar oily-shúńqyr, dóńesi.
Táleiińe jolyǵady neshesi,
Keibireuler joldan kóredi nege osy.
Bilesińder ár nársede jol baryn,
Túsinersiń aitpasam da ol jaǵyn.
Qúmyrsqa, qúmyr, qońyz tirlik zamanda,
Dep tileimin bola bersin joldaryń.
Biter istiń, aitar sózdiń de joly bar,
Oilam bolsa, túsinetin sony úǵar.
Alamanda ádil jolmen baǵa ber,
Joldan taimai, zańdy túrde qazylar.
Úrpaqtarǵa úndeu
Kel, balalar, alaiyq tuys tanyp,
Jaqynyńdy jat qylmai úǵys baryp.
Mynau orai, mynau sát – damyǵan kez,
Kim ekenin tuystyń úqsyn anyq.
Búrynǵy ótken kúnderde izdemedik,
Kúnde ketip kúibińmen júmystanyp.
Kóz aldyńa eles qyp ákelermin,
Óz ákeńdei ózińdi mápeler kim?
Bilip qana qoiǵansha óz ákeńdi,
Ákeńniń de bilseńshi ákelerin.
Túsin, úrpaq, aralas bir-birińmen,
SHektelmei-aq jai dos bop bir júrumen.
Jetesizdik tanytpai qanyńdy bil,
Saqtan, úrpaq, qyz ben úl júruden.
Saǵyndym ákem men anashymdy
(Án sózi)
Saǵynyp júrmin ákeshim men anamdy,
Saǵynysh kernep sarǵaityp júr sanamdy.
Ne jaqsylyq jasai aldyq úrpaq bop,
Keshir, ana, keshir, áke, balańdy.
Qaiyrmasy:
Anashym – altyn búlaǵym,
Ómirdiń jaqqan shyraǵyn.
Ákeshim – asqar tau túlǵa,
Aitatyn asqaq jyr-ánim.
Búgin mine ósip-óndik, kórmediń,
Osy kúnge jetkizem dep terlediń.
Qolda barda altynnyń qadiri joq,
Ókinish pen ishim órt bop júr meniń.
Qyzyǵa da, qyzǵana da qaraimyn,
Tiri júrgen ata-anasy talaidyń.
Keide otyryp eleńdeimin, elitip,
Erip ketip jetegine san oidyń.
Kóktemmen birge el jańa
Kóktem keldi, aǵaiyn, kóktem keldi,
Meiirlene kún núry ópken jerdi.
Tondy shesh, aǵaiyn, serpil endi,
Dert-derbezder joiylsyn ótkendegi.
Kóktem keldi, balalar, gúl terińder,
Gúlmen birge qúlpyryp gúldenińder.
Jańa jyldan kúteiik jaqsylyqty,
Kún artynan jańasha kún kóriner.
Serpilińder, aǵaiyn, zaman jańa,
Qyzyǵyraq maǵan da, saǵan da.
Eski jylǵa qaldyryp eskilikti,
Jańa jylda ashsa eken sanamdy Alla.
Jańa jylda basaiyq tyńnan qadam,
Tyńnan qadam – árine shyńdalǵannan.
Jańa el bop qúrylu iske asady,
Halyq úni basshyǵa tyńdalǵannan.
Qarqyn Qasymbekúly men qúrdasy Saǵira Aryqqanqyzynyń aitysy
Qarqyn Qasymbekúly:
Qúrbym-au, amansyń ba kópten beri,
Alys deidi izdeuge ketken jeriń.
Kúnde kettik kúibińmen júmystanyp,
Oǵan bola aiypty etpe meni.
Jatyrsyń ba din aman, otbasyńmen,
Nemereli habaryń jetken edi.
Men de, sen de tileimiz amandyqty,
Ata-ana dúǵasy kóp tiledi.
Saǵira:
Zamandas, amansyń ba izdeu salǵan,
Qaida eken kóne kózder esine alǵan.
Ózderińnen hat-habar almaǵan soń,
Eske tústi kóp jyldar artta qalǵan.
Bolyppyz ata-áje nemereli,
Adamzat úrpaqpenen kógeredi.
Kórmegeli kóp jyldyń júzi boldy,
Qúttyqtaimyn seniń de nemereńdi.
Qarqyn Qasymbekúly:
Kúnder qaida bólip jegen bir nandy,
Jyljyp jyldar saǵym bolǵan kún qaldy.
Saǵynasyń mańaiyńa jaltaqtap,
Bayaǵydai dostar qaida búl mańda?
Túsinbeisiń jan bitkendi qarbalas,
Kóre almaisyń keńespen maldas qúrǵandy.
Kórshińe de kire almaisyń qydyryp,
Kóresiń de qara qúlyp túrǵandy.
Saǵira:
Tamasha, tamasha edi sol bir kezder,
Júrekte sodan qaldy eles-izder.
«Tanymasty syilamas» degen bar ǵoi,
Tanymasa kimderdi kimder izder?
Sol kez qaida, túse qalyp jatatyn,
Talai tańdar án-kúimenen atatyn.
Qariyalar dóń basyna jinalyp,
Kórgen-bilgen áńgimesin aitatyn.
Qarqyn Qasymbekúly:
Júrmese de shaldyǵyp, shársháp otyn ap,
Keibireuler shyǵa keler shatynap.
Jyndy adamsha óz-ózimen kúbirlep,
Telefonnan bas kótermei otyrady ap.
Qasyna baryp súrai qalsań bir isti,
Kótere sap iyqty, telefondy shúqylap.
Sonda, qúrbym, qoǵam ba álde adam ba?
Búzyldy dep kiná artamyz zamanǵa.
Joq, joq, qúrbym, zaman damyp barady,
Qairymy joq adamdardyń adamǵa.
Dátke quat aqtalamyz qyzarmai,
Arta saldyq kinániń bárin zamanǵa.
Seniń qalai qoǵam jaily talǵamyń?
Oiladyń ba nazar salyp jan-jaǵyn?
«Ár kállada bir qiyal bar» degen ǵoi,
Keler oidyń salmaǵyn saldym ózińe taǵy da.
Saǵira:
Qazaǵym saq edi ǵoi sauysqandai,
Keide oilaisyń kún men tún auysqandai.
Keibireu jauapqa da erinedi,
Telefonǵa qúndylyq auysqandai.
Iá, qúrbym, qyzyq bop túr maǵan da,
Zaman emes – úmyttyrǵan adamdyqty adamǵa.
Ilese almai damuǵa,
Su júqpastar arta salar zamanǵa.
Qarqyn Qasymbekúly:
Qúrbym-au, taǵy joqsyń, áreń tapqanda,
Telefonyń óshti me myna suyq aqpanda?
Joq, bolmasa pysyǵyń ba úiqy bermei aqtańda,
Sol úshin de kúndiz úiyqtap jatsyń ba?
Múrsha kelmei bir sát uaqyt tapqanǵa,
Jan juymas omalyp úide jatqanǵa,
Degen sózdi halqym beker aitqan ba?
Saǵira:
Zamandas, osy joly joǵalmadym,
Qaitaruǵa uaqyt taba almadym.
Áje bolu ońai emes eken ǵoi,
Nemerelerge qaraudan asa almadym.
Jas kezimde bárine de úlgeretin,
Jigit ediń júieli sózge júginetin.
Beker kiná taǵasyń-au úǵyspai,
Búl sózińe men emespin súrinetin.
Qarqyn Qasymbekúly:
Qúttyqtaimyn, nemereli bolypsyń,
Áje bolyp atanyp ta alypsyń.
Qúdai bergen úrpaqtaryń aman bop,
Art-artynan tolyǵa bersin, tolyqsyn.
Qúly bolyp Qúdai súigen shynynda,
Baqytyńa paiǵambar kelip jolyqsyn.
Saǵira:
Qarqyn-au, bala-shaǵań aman ba,
«Búl qalai?» dep súrau saldym sanańa.
Maǵan degen jaqsy dúǵa-tilegiń
Júǵysty bolsyn dep tileimin saǵan da.
Qarqyn Qasymbekúly:
Saǵirash, jazyldyń ba túmauyńnan?
Birer kúndik bolsa eken jyl auyrman.
Bir jauap joq qaitarǵan kópten beri,
Jalyqtyń ba bolmasa súrauymnan?
Saǵira:
Qystyń kúni tiedi túmau degen,
Qystyń kózi – qyraumenen, jylaumenen.
Aq borandai boratyp aqpandaǵy,
Kele jatsyń meni ylǵi synaumenen.
Qarqyn Qasymbekúly:
Bailyq degen baq pa eken, baqyt pa eken?
Baidy kórse «baqytty» dep jatty eken.
Onda kedei sorly ma jarymaǵan?
Joq, kedei jomart ataǵyn alypty eken.
Nege almaidy bai bolsa sol ataqty?
Qaraulyqtan bai bolyp qalypty eken.
Saǵira:
Bailyq degen, bilesiń be, baq emes,
Baidyń bári baqytty jan taǵy emes.
Bailyq sondai jaqsy bolsa shynymen,
Keudeli kedei artyq dep te teńemes.
Qarqyn Qasymbekúly:
Bailar bar asyp ketken shamadan,
Basqalarǵa kóz alartyp qaraǵan.
Berse Alla adalynan berse eken,
Keregi joq taraqan basyn oilaǵan.
«Q-andas» aqparattyq agenttigi.
