Belgili bir uaqyt kezeńinde ǵúmyr keship, tarih qoinauyna engen saiyn, artynda qaldyrǵan múralary jarqyrai túsetin túlǵalar bar. Kún ótken saiyn olardyń qairatkerligimen birge adam balasynyń órkenin ósirip, onyń bolashaǵyna úles qosatyn ruhani igiliginiń qadir-qasieti de arta túsedi. Osy túrǵydan kelgende Egeuek Dalbaǵaevtyń ruhani jáne adamgershilik qasietin áriptesteri, jerlesteri, aralas-qúralas ótken jandar joǵary baǵalaityny belgili. San túrli qoǵamdyq júmys, memlekettik qyzmet, halqymyzdyń keshegi asyldaryn úlyqtau, el erteńi jolyndaǵy eleuli bastamalardy júzege asyru barysynda Egeubek aǵamen san ret áriptes boldym. Aǵalyq aqylyn tyńdap, áriptestik pikirimiz bir jerden shyǵyp, birqatar igilikti isti istedik. Búginde sol kisiniń shúǵylaly izi qalǵan Almaty oblystyq ardagerler keńesin basqaryp, dańǵyl joldy jalǵastyryp kele jatqanymdy bolashaqqa salynǵan úlgen qadam dep esepteimin. Egeubek aǵany eske alsam, ol kisiniń birneshe izgi qasieti kóńilime oralady.
Egeubek aǵa eń aldymen qazaq halqynyń asyl qasietin boiyna jiǵan, úlkenmen syilasyp, kishimen syrlasyp, áriptesterimen til tabysyp, Jetisu óńiriniń mádenieti men óneriniń damuyna ólsheusiz eńbegi sińgen adam. Árine, ómir ótkenimen qyzyqty, nátijeli. Desek te, ol aǵyn su siyaqty ótedi, ózgeredi. Alaida, sol ózgeristiń astarynda anyqtap qaramasań jete túsine almaityn aqiqattar jatady. Búginde qazaq halqynyń mádenieti men óneri búgingi álemdik órkenietke yqpal ete alatyn deńgeige shyqty. Búl aituǵa jeńil bolǵanymen, osy jolda qanshama adam tún úiqysyn tórt bólip, tynymsyz eńbek etkenin dál qazir sanap bere almaimyn. Dei túrǵanmen, ótken kúnniń sarǵaiǵan estelikterin paraqtap otyryp, kóp oidy kóńilge túiemin. Túiemin de sol jandarǵa eriksiz basymyzdy iemin. Olardyń taǵdyr talaiy bir-birine úqsas bolmasa da, maqsaty, múraty, armany bir arnaǵa toǵysyp jatqanyn ańǵaramyn. Sol qatardan Egeubek aǵany kóretinim anyq.
«Árkimniń tuǵan jeri mysyr shaћary» demekshi, adam balasyna kindik qany tamyp, kindik bauy kesilgen jerdiń ystyq bolatyny anyq. Egeubek aǵa 1931 jyly 19 qyrkúiekte Aqsu audanynyń Keńqaryn auylynla tudy. Kezindegi qazaq ziyalylarynyń taǵdyr-talaiyna jol ashqan sol bir kishkentai auyl Egeubek Dadanbekúlynyń keleshektegi ómir jolyna erekshe núr qúidy. Bala kúninde qatarlastarymen birge taiynsha-toraq, qozy-laq baǵyp júrip, eńbekke shyńdaldy. Alǵash mektep tabaldyryn attaǵannan-aq bilimge qúshtar, oquǵa yntaly bolǵanyn zamandastarynyń auzynan talai ret estidim. Sol ynta jigerimen Abai atyndaǵy Qazaq pedagogikalyq institutyna tústi. Institut ómiri mádeniettiń máiegin úirenip, biliktiliktiń negizin qalauǵa yqpal etti. Qazaqstannyń jan-jaǵynan jinalǵan yntaly jastarmen birge aru Almatynyń alaqanynda álpeshteldi. Keiin Almaty joǵary partiya mektebin úzdik diplommen bitirdi. Jasyratyny joq, ol tústa atalǵan oqu ornyna túsudiń ózi de san synaqty talap etetin. Onyń ústine bolashaq bilikti mamandardy dayarlaityn oqu ornyn úzdik diplommen bitiru de jalyqpai izdenu, jan-jaqtyly talpynumen qolǵa keletinin jaqsy bilemin. Alǵyrlyǵy men izdengishtigi, júrtpen til tabysyp, tyrysyp nátijege jaratuǵa degen qúlshynysynyń jas kezinen-aq ómirlik qaǵidasyna ainalǵanyń belgisi. Sondyqtan da keiingi san túrli qyzmet baspaldaǵyn da sol oqu ornynan alǵan tárbiesi men tájiribesi, bilimi men úirengen úlgisiniń arqasynda úlken jetistikterge jetip otyrdy deuge bolady.
Iá, «Ómirdiń joly san tarau», – dep halyqú danalyǵynda aitylǵandai, onyń biigine tek qajyry men qairaty bekem, jolai kelgen qiyndyqqa moimaityn bir betkei jandar ǵana shyǵa alatynyn ómir san márte dáleldep berdi. Ony Egeubek aǵanyń ómir jolynan da kóruge bolady. Almatydaǵy eń áidik oqu ornyn bitirgenimen Egeubek aǵa eńbek jolyn 1953 jyly Qaratal audanynyń Tastóbe auylyndaǵy Jambyl orta mektebinen bastady. Osy audanda 18 jyl múǵalim, audandyq partiya komitetiniń jauapty qyzmetkeri, oqu bóliminiń meńgerushisi, keńes atqaru komiteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp eńbek etti.
Auyl – adamdy shyńdaityn, shynyqtyratyn orta. Odan árkim ózine kerekti adamgershilikti, keńpeiildilikti, súiispenshilikti, úlkenge izet, kishige qaiyrymdylyqty úirenedi. Sol tústa Egeubek Dadanbekúly partiyalyq júmysqa tartylǵan maman retinde emes, aimaqtyń jalpy jaǵdaiyn, ondaǵy túrǵyndardyń hal-aqualyn, ásirese, oblystyń mádeniet, óner saldasyndaǵy kemshilikterin túzetip, jaqsylyqtaryn arttyruǵa barynsha belsene kiristi. Onyń jańashyldyǵy, auyl, audanda atqarǵan júmystary basshylardyń joǵary baǵasyna ie boldy. Nátijesinde, 1971 jyldan 1980 jyldar aralyǵynda Kóksu audandyq partiya komitetiniń úiymdastyru bóliminiń meńgerushisi, Taldyqorǵan oblystyq partiya komitetiniń úiymdastyru bólimi meńgerushisiniń orynbasary qatarly mańyzdy qyzmetterdi atqardy.
Biz keide: «Qyzmet qoldyń kiri siyaqty», – dep jatamyz. Búl sol mindetti jete túsinbei kirletip alatyndarǵa qaratylsa kerek. Álbette, keshe de búginde qyzmetti mártebeniń biiktigi emes, halyqtyń senimi dep qabyldap, oǵan shań juytpai, qaita basqalarǵa sáulesin shashyp kelgen túlǵalar jetkilikti. Egeubek aǵa, mine, osyndai taza da kirshiksiz qalpymen ainalasyndaǵylardyń júregine tereń úyalaǵan adam. Sondyqtan onyń kisilik, azamattyq túlǵasyn tebirene túryp aitatyn áriptesteri jeterlik. Aǵamyzdyń úiymdastyru qabiletiniń joǵarylyǵy, tazalyǵy, asyp-taspaityn minezi jauapty júmystar atqaruǵa yqpal etti. Osyndai qasietteriniń arqasynda 1980 jyldan zeinetke shyqqan 1992 jylǵa deiingi aralyqta Taldyqorǵan oblystyq mádeniet basqarmasyn basqardy.
Egeubek Dadanbekúly Taldyqorǵan oblystyq mádeniet basqarmasyn basqaryp túrǵan kezde aimaqtyń mádenietin máiektetu úshin birqatar tyńǵylyqty júmys istedi. Eń aldymen aǵamyz mádeniet salasyna shynaiy berilgen jas kadrlardy tańdap istetude basqalarǵa úlgi boldy. Árine, ol tústa mamandardy tańdau, olarǵa salmaqty jauapkershilik júkteu, satylap ósiru isi óte qatań atqarylatyn. Audandyq mádeniet bóliminiń basshysy emes, auyldyq klubtyń meńgerushiligine osy salada biraz jyl júmys istegen, tájiribesi mol, ábden pisken adamdar taǵaiyndalatyn. Biraq Egeubek aǵa oblystyq mádeniet basqarmasyn basqarǵan tústa basshylyq oryndarǵa bolashaqta osy salanyń tizginin ústap, júrt úshin jaqsy júmys atqarady degen jastardy tańdap qoiyp, olardyń biliktiligin jetildiruge, tájiribesin molaituǵa aǵalyq qamqorlyǵyn ayamady. Sol shákirtteriniń biri búginde Almaty oblystyq ishki sasyt basqarmasynyń basshysy Rahmet Esdáuletov edi. Sonau 1981 jyly jańadan institutty bitirip kelgen jas jigitti Eskeldi audanyna klub meńgerushisi etip taǵaiyndap, keiin Almaty oblystyq mádeniet basqarmasynyń basshysyna kóterilgenge deiin aqylyn ayamaǵan adam. Tizbektei bersek múndai qamqorlyqtyń qatary kóp. Sondai-aq, aimaqtaǵy muzei isiniń damuyna úlken úlesi sińdi. Ásirese, oblystaǵy barlyq audan-auyldaǵy mádenitet klubtardyń art-artynan boi kóteruine eleuli eńbegi sińse, Sarqan audany Múqan Tólebaev auylyndaǵy Múqan Tólebaev atyndaǵy muzeidiń, Aqsu audany Aqsu auylyndaǵy Iliyas Jansúgirov muzeiiniń, Taldyqorǵan qalasyndaǵy Iliyas Jansúgirovtyń ádebi muzeiiniń búgingidei kemeldenuine barynsha eńbek etti. Tipti, zeinetkerlikke shyqqannan ómiriniń sońyna deiin Taldyqorǵandaǵy Iliyas Jansúgirovtyń ádebi muzeiiniń direktory retinde kóp júmys istedi. Sondai-aq, Qúlager aqyn Iliyas Jansúgirovtyń 10 tomdyǵyn qúrastyryp, 100, 120 jyldyq mereitoiyn ótkizip Múqan Tólebaevtyń 100, 120 jyldyq mereitoiynyń YUNESKO kóleminde toilauyna múryndyq boldy. 1992 jyly batyr babalar men bi-sheshenderdi úlyqtau jylynda oblystaǵy kóptegen eskertkishtiń ashyluyna qúlshyna kiristi. Eldiktiń belgisin bildirip, qalamyzdyń saltanatyn asyryp túrǵan eskertkishterdiń qaz túruyna septigi tidi. Búginde olar últ úrpaqtaryn tarih arqyly tárbieleudiń úlgisine ainaldy.
Halqymyzda: «Kóp estigennen súrama, kópti kórgennen súra» degen dana sóz bar. Bizdiń tarihymyz ben últtyq qúndylyǵymyz osylai óriledi. Osy rette táuelsizdiktiń 30 jylynda jetken jetistikterimizdi de últtyq qúndylyqtyń jalǵastyǵynan izdestiruge bolady. Álbette, bárimizge málim, sausaqpen sanarlyqtai jyl ishinde barlyq salada úlken tabystarǵa jettik. Tipti, ózge elderdi tańǵaldyrǵan bastamalarymyz da az bolmady. Árine, múny memlekettik mańyzy bar irgeli jobalardan qarastyruǵa bolady. Sol baǵyttardyń júzege asuynda qarapaiym adamdardyń da qosqan úlesi jeterlik. Ásirese, óskeleń úrpaqqa sanaly, saliqaly tárbie berude oblystyq ardagerler keńesiniń atqarǵan keshendi sharalary kóńil quantady. Sol igilikterdiń de basy-qasynda Egeubek Dadanbekúly boldy.
Bizdiń jetken biigimiz, jinaǵan abyroi-ataǵymyz bir nársege óskeleń úrpaqty salt-dástúr, ádet-ǵúrpyn saqtaityn, «Adal eńbek etudi, eńbekpen tapqan qara nan, eńbeksiz tapqan jal-jaya, qazy-qartadan artyqtyǵyn» (Bazar jyrau) sanasyna sińirgen últjandy úrpaq tárbieleuge baǵyttalady. Osy túrǵydan kelgende, qazaq qazaq bolǵaly qaimaǵy búzylmai, taza, móldir, kirshiksiz qalpymen jibin úzbei kele jatqan jas úrpaq tárbiesiniń orny erekshe. Jalpy, Almaty oblysynda osyndai jolda igilikti iz qaldyrǵannyń biri de Egeubek Dadanbekúly edi.
Egeubek aǵa 1992 jyly zeinetke shyqqan tústa Taldyqorǵan oblystyq aqsaqaldar keńesi qúrylyp, onyń tóraǵasy bolyp sailandy. Ol kisiniń bastamasymen “SHejire” otauy qúrylyp, Jetisu óńiriniń tarihyn túgendep, mádenietin máiektetip, ónerin órkendetu jolynda kóp júmys atqaryldy. Sol tústa oblystyq aqsaqaldar keńesiniń basshylyǵymen “CHaika” kinoteatry negizinde “Jetisu” aq meshiti ashyldy. Meshit janyna “Neke zaly” ashyldy. Osylai eldi imandylyqqa, jastardy últtyq tárbiege bauludyń alǵashqy negizi salyndy. Júma kúnderi meshitke myńdaǵan adam jinalyp, namazǵa jyǵylatyn jaǵdai jasaldy. 1997 jyly taldyqorǵan oblysy taratylyp, Almaty oblysynyń qúramyna engen tústa Taldyqorǵan aimaqtyq ardagerler keńesin basqardy. Sol bir qiyn jyldary aimaqtaǵy ardagerlerdi ainalasyna jinap, kúiregen ekonomikany, qiraǵan qalany ońaltu úshin jan-tánimen eńbek etti. Sondai-aq, oblys ortalyǵyn Taldyqorǵan qalasyna qaita kóshiru turaly bastamalardyń basy-qasynda bolyp, óziniń belsendiligin barynsha tanytty.
Sol tústaǵy el azamattary men ardagerlerdiń biraz jyldyq talpynysynyń nátijesinde Taldyqorǵan qalasy Almaty oblysynyń ortalyǵy bolyp, qaitadan túrlene bastady. Oblystyq ardagerler keńesiniń de qyzmetine qan júgirdi. Aǵamyz Almaty oblystyq aqsaqaldar keńesin basqarǵan tústa Jetisu óńiriniń damuy men órkendeuine úlesi sińgen qairatkerlerdiń ómiri men taǵylymyn zerdelegen “Jetisu jaisańdary” atty kitapty qúrastyru úshin oblystaǵy audan, qalalardy aralap, el aǵalarynyń ómir tarihyn jinap, bolashaq úrpaqqa eskertkish bolar kitapty basyp shyǵardy.
Jalpy, Egeubek Dadanbekúly oblystyq ardagerler keńesin basqaryp túrǵan tústa “Ardagerler úiiniń” salynǵanyn aita ketken jón. Óitkeni ardagerlerdiń júmysyn júielep, qarttar men jastardyń ortasyndaǵy sabaqtastyqty jalǵastyratyn qarashańyraq “Ardagerler úii” túńǵysh ret Taldyqorǵan qalasynda boi kóterip, basqa aimaqtarǵa úlgi bolǵany da quana jetkizer jańalyqtyń biri. Sonymen qatar, oblys ortalyǵynan zeinetkerlerge arnalǵan “Ardager” atty emhanany ashyp, júmys júrgizuine múryndyq boldy. Sodan beri atalǵan emhana zeinetkerlerdiń densaulyǵyn saqtap, qoljetimdi baǵada em aluyna áli de kómek kórsetip keledi. Osy emhanadan em alyp, syrqatynan aiyqqan qanshama ardagerdiń dualy auzynan shyqqan alǵystar Egeubek aǵanyń da aruaǵyna aspandatyp keledi. Sol tústa ardagerlerdi qoǵamdyq júmysqa qatystyru úshin zeinerkerlerdiń 580-nen asa bastauysh úiymy qúryldy. Olar oblystaǵy soǵys jáne eńbek ardagerleriniń basyn qosyp, qazynaly qarttardyń jastardy patriottyq pen otansúigishtikke tárbieleudiń úiytqysy boldy.
Aita keterligi, zeinetkerlerdiń bastauysh úiymy olardyń kásibi mamandyqtary boiynsha da qúryldy. Sol qatarda oblystaǵy meditsina salasy ardagerleriniń komiteti men “Ájeler ansamblin” erekshe atai ketken jón. Atalǵan ansamblь kóp ótpei halyqtyq degen ataqty jeńip alyp, oblystaǵy ónerpaz ájelerdiń dańqyn asyrdy. Osydan keiin ájeler ansambli audan, qalalarda qúrylyp, júrttyń yqylasyna bólenip keledi. Búginde qai óńirde ótken mádeni sharalar ájeler ansambilinsiz ótpeidi.
Ardagerlerdiń elimizdegi tanymal emdeu-sauyqtyru ortalyqtaryna baryp, em alyp, demalyp qaituyna da jaǵdai jasaldy. Sonymen qatar, Egeubek Dadanbekúly oblystyq ardagerler keńesin basqaryp túrǵan kezde “Ata-baba dástúri – úrpaqqa anamat” atty auqymdy shara bastau alyp, búginde oblystaǵy qarttar men jastardyń danalyq taǵylymyn sabaqtastyruǵa, tarihyn tanyp, ádet-ǵúrpyn úirenuge, ótkennen ónege alyp, bolashaqqa batyl qadam jasauǵa yqpal etude. Qazir atalǵan shara oblys aumaǵyndaǵy barlyq eldi mekende jyl saiyn joǵary deńgeide ótedi. Demek, osyndai igilikti ister el kelesheginiń kemel boluyna ózindik yqpal etude.
Dalbaǵaev Egeubek Dadanbekúly – tyl ardageri,respublikalyq dárejedegi zeinetker, «Qúrmet belgisi», «Eńbek Qyzyl Tu», «Qúrmet» ordenderi men 4 medalь, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Qúrmet gramotasymen marapattalǵan, KSRO mádenieti men halyq aǵartu júiesiniń úzdigi jáne TMD elderi halyqaralyq ardagerler keńesiniń qúrmet belgisiniń iegeri, Almaty oblysynyń qúrmetti azamaty ataqtaryna ie boldy.
Egeubek Dadanbekúly qoǵamdyq júmystardyń maitalmany bolyp qalmastan, otbasynyń da úiytqysy bola bildi. Zaǵipa apaiymyz da keń peiildi jan. Keiingi jyldary oblystyq máslihattyń hatshysy bolyp túrǵanda Egeubek aǵamen jii aralasyp túrdyq. Júmys barysynda áriptes retinde qoǵamdyq máselelerdi talqylasaq, basqa uaqyttarda aǵa-ini siyaqty syilastyq. Egeubek Dadanbekúly men Zaǵipa Baqytqyzy tórt bala ósirip, tárbieledi. Balalary da áke múratyn jalǵastyrǵan, ana tárbiesin úlyqtaǵan perzent bolyp ósti. Bári ózderi tańdaǵan mamandyqtary boiynsha eldiń erteńi úshin ayanbai eńbektenip keledi. Nemereleri men shóbereleri de atasynyń apsyl qasietin túmardai taǵynyp ósedi degen senimdemin.
Iá, qashanda júrtqa minezimen, peiilimen áser qaldyrǵan adam ǵana olardyń esinde saqtalady. Kózi bolmasa da kóńilimen duǵasyn jasap, «Jatqan jeriń jaily bolsyn», – dep Alladan jeńildik tilep júredi. «Batamen el kógeredi» demeushi me edi. Egeubek aǵa ómirden ótse de onyń izgiligine súisingen adamdardyń batasy qabyl bolyp, artynda qalǵan úrpaqtary úmitin aqtap, áke bedelin asqaqtatyp keledi.
Qajet Andas,
«Q-andas» aqparat agenttigi
